શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 17

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate .
priyo hi jñānino.atyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ ॥

અર્થ

તેમનામાંથી નિત્ય મારામાં યુક્ત રહેનાર અને અનન્ય ભક્તિવાળો જ્ઞાની શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે હું જ્ઞાનીને અત્યંત પ્રિય છું અને તે મને અત્યંત પ્રિય છે.

શબ્દાર્થ

तेषाम् – તેમનામાંથી
ज्ञानी – જ્ઞાની
नित्ययुक्तः – સદા (મારામાં) યુક્ત રહેનાર
एकभक्तिः – એક (મારામાં) જ ભક્તિ રાખનાર, અનન્ય ભક્ત
विशिष्यते – વિશિષ્ટ છે, શ્રેષ્ઠ છે
प्रियः – પ્રિય
हि – કારણ કે
ज्ञानिनः – જ્ઞાનીને
अत्यर्थम् – અત્યંત
अहम् – હું
सः – તે
च – અને
मम – મને

અન્વય

तेषां नित्ययुक्तः एकभक्तिः ज्ञानी विशिष्यते; हि अहं ज्ञानिनः अत्यर्थं प्रियः, सः च मम प्रियः ।

સમજૂતી

ચારે પ્રકારના ભક્તોમાં ભગવાન જ્ઞાનીને શ્રેષ્ઠ કહે છે, અને તેનાં બે કારણ આપે છે. પહેલું — ‘નિત્યયુક્તઃ’, તે સદા ભગવાનમાં યુક્ત રહે છે. આર્ત ભક્ત સંકટ ટળ્યા પછી, અને અર્થાર્થી ઇચ્છા પૂરી થયા પછી, ભગવાનને ભૂલી શકે; જિજ્ઞાસુનો સંબંધ પણ ઉત્તર મળવા સુધી મર્યાદિત હોઈ શકે. પરંતુ જ્ઞાનીનો સંબંધ કોઈ શરત પર ટકેલો નથી; તે દરેક પરિસ્થિતિમાં ભગવાન સાથે જોડાયેલો રહે છે.

બીજું — ‘એકભક્તિઃ’, તેની ભક્તિ એક જ — માત્ર ભગવાન — તરફ છે. તેને ભગવાન પાસેથી બીજું કંઈ જોઈતું નથી; ભગવાન જ તેનું લક્ષ્ય અને સાધન બંને છે. બીજા ભક્તો ભગવાન પાસે કંઈક માગે છે; જ્ઞાની માત્ર ભગવાનને ઇચ્છે છે.

પછી ભગવાન એક અત્યંત મધુર વાત કહે છે — ‘પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થમહં સ ચ મમ પ્રિયઃ’ — હું જ્ઞાનીને અત્યંત પ્રિય છું અને તે મને પ્રિય છે. આ એકતરફી સંબંધ નથી, પરસ્પર પ્રેમ છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જ્ઞાની માટે ભગવાન તેનો પોતાનો આત્મા છે, અને આત્માથી વધુ પ્રિય કંઈ હોતું નથી; તેથી ભગવાન તેને અત્યંત પ્રિય છે. આચાર્ય રામાનુજ આ શ્લોકમાં ભગવાનનું ભક્તવાત્સલ્ય જુએ છે — ભગવાન સૂચવે છે કે તેઓ પણ એ ભક્તના પ્રેમનો પૂરો બદલો આપી શકતા નથી, એટલો તે પ્રિય છે.

આ શ્લોકનો અર્થ એ નથી કે બીજા ભક્તો ભગવાનને અપ્રિય છે. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન સૌને ‘ઉદાર’ કહે છે. પરંતુ નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ સૌથી ઊંચો છે, કારણ કે તેમાં કોઈ લેણદેણ નથી.

સંદર્ભ

7.16માં ચાર પ્રકારના ભક્તો કહ્યા. આ શ્લોક તેમાં જ્ઞાનીની શ્રેષ્ઠતા અને ભગવાન સાથેનો તેનો પરસ્પર પ્રેમ બતાવે છે. આગળના શ્લોક (7.18)માં ભગવાન કહે છે કે સર્વ ભક્તો ઉદાર છે, પણ જ્ઞાની તો તેમનો આત્મા જ છે.

જીવન-બોધ

કોઈ સંબંધની ઊંડાઈ એ વાતથી જણાય છે કે તે કેટલો નિઃસ્વાર્થ છે. ઈશ્વર સાથે — અને લોકો સાથે પણ — એવો સંબંધ બાંધો જે માત્ર ‘કંઈક મેળવવા’ પર નહીં, પરંતુ પ્રેમ અને સમજ પર ટકેલો હોય.

મુખ્ય શબ્દો

નિત્યયુક્ત: સદા (ભગવાન સાથે) જોડાયેલો
એકભક્તિ: માત્ર ભગવાન પ્રત્યે અનન્ય ભક્તિ
વિશિષ્યતે: વિશેષ છે, શ્રેષ્ઠ છે
અત્યર્થ પ્રિય: અત્યંત પ્રિય