શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 16

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino.arjuna .
ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha ॥

અર્થ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ અર્જુન! ચાર પ્રકારના પુણ્યાત્મા લોકો મને ભજે છે — આર્ત (સંકટમાં પડેલો), જિજ્ઞાસુ (જાણવાની ઇચ્છાવાળો), અર્થાર્થી (કોઈ વસ્તુની કામનાવાળો) અને જ્ઞાની.

શબ્દાર્થ

चतुर्विधाः – ચાર પ્રકારના
भजन्ते – ભજે છે
माम् – મને
जनाः – લોકો
सुकृतिनः – પુણ્યાત્મા, શુભ કર્મ કરનારા
अर्जुन – હે અર્જુન
आर्तः – દુઃખી, સંકટમાં પડેલો
जिज्ञासुः – તત્ત્વ જાણવાનો ઇચ્છુક
अर्थार्थी – ધન વગેરે ઇચ્છિત વસ્તુનો ઇચ્છુક
ज्ञानी – તત્ત્વને જાણનાર
च – અને
भरतर्षभ – હે ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ

અન્વય

भरतर्षभ अर्जुन, चतुर्विधाः सुकृतिनः जनाः मां भजन्ते — आर्तः, जिज्ञासुः, अर्थार्थी, ज्ञानी च ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં એવા લોકોનું વર્ણન હતું જેઓ ભગવાનના શરણે આવતા નથી. હવે ભગવાન એ ‘સુકૃતી’ — પુણ્યાત્મા — લોકોના ચાર પ્રકાર કહે છે જેઓ તેમની ભક્તિ કરે છે. આ વર્ગીકરણ ખૂબ વાસ્તવવાદી છે, કારણ કે લોકો જુદાં જુદાં કારણોથી ભગવાન તરફ વળે છે.

પહેલો — ‘આર્ત’, જે કોઈ સંકટ, રોગ, ભય કે દુઃખમાં પડીને ભગવાનને પોકારે છે. જેમ દ્રૌપદીએ સભામાં અપમાન સમયે, કે ગજેન્દ્રે મગરના મુખમાં ફસાઈને ભગવાનને પોકાર્યા. બીજો — ‘જિજ્ઞાસુ’, જે સત્ય, આત્મા કે ભગવાનનું સ્વરૂપ જાણવા ઇચ્છે છે. ઉદ્ધવ જેવા ભક્તો તેનાં ઉદાહરણ મનાય છે. ત્રીજો — ‘અર્થાર્થી’, જે ધન, પદ, સંતાન કે કોઈ સાંસારિક વસ્તુ માટે ભગવાનની આરાધના કરે છે, જેમ ધ્રુવે શરૂઆતમાં રાજ્યની કામનાથી તપ કર્યું. ચોથો — ‘જ્ઞાની’, જે ભગવાનને તત્ત્વથી જાણીને, કોઈ કામના વિના, માત્ર પ્રેમથી તેમને ભજે છે, જેમ શુકદેવ કે પ્રહ્લાદ.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાન ચારેયને ‘સુકૃતી’ — પુણ્યાત્મા — કહે છે. જે વ્યક્તિ કષ્ટમાં કે કોઈ કામનાથી પણ ભગવાન પાસે જાય છે, તે એ વ્યક્તિ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે જે ભગવાનને સંપૂર્ણ ભૂલી ગયો છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ ચારેય પૂર્વજન્મનાં પુણ્યવાળા લોકો છે; ભગવાન તરફ વળવું એ જ પુણ્યનું ફળ છે.

ઘણી વાર ભક્તિની યાત્રા પહેલા ત્રણથી શરૂ થઈને ચોથામાં પરિપક્વ થાય છે. સંકટ કે કામનાથી શરૂ થયેલી પ્રાર્થના ધીમે ધીમે જિજ્ઞાસામાં અને પછી નિઃસ્વાર્થ પ્રેમમાં બદલાઈ શકે છે. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે આમાં જ્ઞાની વિશેષ કેમ છે.

સંદર્ભ

7.15માં ભગવાનનું શરણ ન લેનારાઓનું વર્ણન હતું; આ શ્લોક ભક્તિ કરનારા ચાર પ્રકારના પુણ્યાત્માઓ બતાવે છે. આગળના બે શ્લોકો (7.17–18)માં ભગવાન આમાં જ્ઞાનીની વિશેષતા બતાવે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર તરફ વળવાનું કોઈ કારણ નાનું નથી — દુઃખ, જિજ્ઞાસા કે કોઈ ઇચ્છા. મહત્ત્વનું એ છે કે તમે વળો. પછી ધીમે ધીમે તમારી પ્રાર્થનાને માગવાથી આગળ વધારીને પ્રેમ અને સમજ સુધી લઈ જાઓ.

મુખ્ય શબ્દો

સુકૃતી: પુણ્ય કર્મ કરનાર
આર્ત: સંકટ કે દુઃખમાં પડેલો ભક્ત
જિજ્ઞાસુ: સત્ય જાણવાનો ઇચ્છુક ભક્ત
અર્થાર્થી: કોઈ ઇચ્છિત વસ્તુ માટે ભજનાર ભક્ત
જ્ઞાની: ભગવાનને તત્ત્વથી જાણીને નિષ્કામ ભાવે ભજનાર