શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 15

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ .
māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ ॥

અર્થ

માયા દ્વારા જેમનું જ્ઞાન હરી લેવાયું છે, જેઓ આસુરી સ્વભાવનો આશ્રય લઈ બેઠા છે — એવા દુષ્કર્મ કરનારા, મૂઢ અને મનુષ્યોમાં અધમ લોકો મારા શરણે આવતા નથી.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
माम् – મને
दुष्कृतिनः – દુષ્કર્મ કરનારા
मूढाः – મૂઢ, વિવેકહીન
प्रपद्यन्ते – શરણે આવે છે
नराधमाः – મનુષ્યોમાં અધમ
मायया – માયા દ્વારા
अपहृतज्ञानाः – જેમનું જ્ઞાન હરી લેવાયું છે
आसुरम् – આસુરી
भावम् – સ્વભાવનો
आश्रिताः – આશ્રય લીધેલા

અન્વય

मायया अपहृतज्ञानाः आसुरं भावम् आश्रिताः दुष्कृतिनः मूढाः नराधमाः मां न प्रपद्यन्ते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે જેઓ તેમના શરણે આવે છે, તેઓ માયાને પાર કરી જાય છે. તો પછી બધા લોકો તેમના શરણે કેમ આવતા નથી? આ શ્લોકમાં ભગવાન એવા લોકોનાં લક્ષણો કહે છે જેઓ શરણાગતિથી વંચિત રહે છે.

પહેલું — ‘દુષ્કૃતિનઃ’, જેઓ પાપકર્મોમાં લાગેલા રહે છે. સતત દુષ્કર્મ કરવાથી મન એટલું મલિન થઈ જાય છે કે તેમાં ભગવાન તરફ વળવાની ઇચ્છા જ ઊઠતી નથી. બીજું — ‘મૂઢાઃ’, વિવેકહીન. તેઓ સમજતા નથી કે તેમનું સાચું હિત શું છે. ત્રીજું — ‘નરાધમાઃ’, મનુષ્યોમાં અધમ. મનુષ્યજન્મ પામીને પણ તેઓ પશુ જેવું, માત્ર ઇન્દ્રિયસુખ માટે જીવન વિતાવે છે.

આ સર્વનું મૂળ કારણ કહ્યું છે — ‘માયયાપહૃતજ્ઞાનાઃ’, માયાએ તેમનું જ્ઞાન હરી લીધું છે; અને ‘આસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ’, તેમણે આસુરી સ્વભાવનો આશ્રય લીધો છે. આસુરી સ્વભાવનું વિસ્તૃત વર્ણન સોળમા અધ્યાયમાં છે — દંભ, દર્પ, અભિમાન, ક્રોધ, કઠોરતા અને અજ્ઞાન. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આસુરી ભાવ એટલે હિંસા, અસત્ય વગેરે લક્ષણોવાળો સ્વભાવ.

આ શ્લોક કોઈ વ્યક્તિને કાયમ માટે અધમ જાહેર કરવા નહીં, પરંતુ ચેતવણી માટે છે. આ લક્ષણો કોઈનામાં પણ, કોઈ પણ સમયે આવી શકે છે, અને પ્રયત્નથી દૂર પણ કરી શકાય છે. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન એ પુણ્યાત્મા લોકોના ચાર પ્રકાર કહે છે જેઓ તેમના શરણે આવે છે.

સંદર્ભ

7.14માં કહ્યું કે ભગવાનનું શરણ લેનારા માયાને પાર કરી જાય છે. આ શ્લોક કહે છે કે કોણ તેમના શરણે આવતા નથી. આગળના શ્લોક (7.16)માં ચાર પ્રકારના પુણ્યાત્મા ભક્તોનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

અહંકાર, છળ અને ખરાબ ટેવો ધીમે ધીમે મનની વિવેકશક્તિને ઢાંકી દે છે. સમયાંતરે પોતાના આચરણની પ્રામાણિક સમીક્ષા કરો; જ્યાં પણ આસુરી વૃત્તિ — ક્રોધ, અહંકાર, કઠોરતા — દેખાય, તેને ઓળખીને સુધારો.

મુખ્ય શબ્દો

દુષ્કૃતી: દુષ્કર્મ કરનાર
નરાધમ: મનુષ્યોમાં અધમ
અપહૃતજ્ઞાન: જેનું જ્ઞાન (માયા દ્વારા) હરી લેવાયું
આસુર ભાવ: દંભ, અહંકાર, ક્રોધ અને હિંસાવાળો સ્વભાવ