શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 14

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā .
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te ॥

અર્થ

નિશ્ચયથી મારી આ ત્રિગુણમયી દૈવી માયા પાર કરવી અત્યંત કઠિન છે; પરંતુ જેઓ માત્ર મારે શરણે આવે છે, તેઓ આ માયાને પાર કરી જાય છે.

શબ્દાર્થ

दैवी – દિવ્ય, અલૌકિક
हि – નિશ્ચયથી
एषा – આ
गुणमयी – ત્રણે ગુણોથી બનેલી
मम – મારી
माया – માયા, ભ્રમ ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ
दुरत्यया – પાર કરવી અત્યંત કઠિન
माम् – મને
एव – જ
ये – જેઓ
प्रपद्यन्ते – શરણે આવે છે
मायाम् – માયાને
एताम् – આ
तरन्ति – પાર કરી જાય છે
ते – તેઓ

અન્વય

हि एषा गुणमयी दैवी मम माया दुरत्यया; ये माम् एव प्रपद्यन्ते, ते एतां मायां तरन्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના સૌથી મહત્ત્વના શ્લોકોમાંનો એક છે, કારણ કે તેમાં પહેલી વાર ‘માયા’ અને તેને પાર કરવાના એકમાત્ર ઉપાય — ‘પ્રપત્તિ’ (શરણાગતિ) —નો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.

ભગવાન પોતાની માયાનાં ત્રણ વિશેષણ કહે છે. પહેલું — ‘દૈવી’, દિવ્ય. આ માયા કોઈ સાધારણ ભ્રમ નથી, ભગવાનની જ અલૌકિક શક્તિ છે; તેથી તેનો પ્રભાવ પણ અસાધારણ છે. બીજું — ‘ગુણમયી’, ત્રણે ગુણોથી બનેલી. તે સત્ત્વ, રજ અને તમ રૂપે સંસારનું તાણાવાણા વણે છે. ત્રીજું — ‘દુરત્યયા’, પાર કરવી અત્યંત કઠિન. પોતાની બુદ્ધિ, શક્તિ કે સાધનાના બળે કોઈ આ માયાને પાર કરી શકતું નથી, કારણ કે જે મન અને બુદ્ધિથી આપણે પ્રયત્ન કરીએ છીએ, તે પોતે માયાનાં જ અંગ છે. જેમ કોઈ પોતાના જ વાળ પકડીને પોતાને ઉપર ઉઠાવી શકતું નથી.

પછી આવે છે આશાનો સંદેશ — ‘મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તે’ — જેઓ માત્ર મારે શરણે આવે છે, તેઓ આ માયાને પાર કરી જાય છે. માયા ભગવાનની છે; તેથી તેના સ્વામી જ તેમાંથી મુક્ત કરી શકે. જેમ કોઈ જાદુગરના જાદુમાંથી માત્ર એ જાદુગર જ મુક્ત કરી શકે, કે જેમ કોઈ કિલ્લાનો દરવાજો માત્ર તેનો માલિક જ ખોલી શકે. ‘મામેવ’ — ‘મને જ’ — શબ્દ અનન્યતા પર ભાર મૂકે છે; અધૂરી નહીં, પૂર્ણ શરણાગતિ.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે જેઓ પોતાનાં કર્મોના ભરોસાનો ત્યાગ કરીને પોતાના આત્મસ્વરૂપ મારા માયાપતિના જ સર્વ પ્રકારે શરણે આવે છે, તેઓ આ માયાને પાર કરી જાય છે. આચાર્ય રામાનુજ આ શ્લોકને પ્રપત્તિ-સિદ્ધાંતનો આધાર માને છે — ભગવાનની કૃપા જ માયામાંથી મુક્તિનું સાધન છે, અને શરણાગતિ એ કૃપા ઝીલવાનું દ્વાર છે. આચાર્ય મધ્વ પણ ભગવાનને જ માયાના નિયંતા અને મુક્તિદાતા માને છે.

આ શ્લોકનો વ્યાવહારિક સંદેશ ઊંડો છે: પોતાના પ્રયત્નની સાથે સાથે નમ્રતા પણ આવશ્યક છે. જ્યારે આપણે સ્વીકારીએ છીએ કે એકલા આપણા બળથી નહીં થાય, અને ઈશ્વર પર પૂર્ણ ભરોસો મૂકીએ છીએ, ત્યારે જ સાચી મુક્તિનો માર્ગ ખૂલે છે.

સંદર્ભ

7.13માં કહ્યું કે ત્રણે ગુણોથી મોહિત જગત ભગવાનને જાણતું નથી. આ શ્લોક એ મોહ (માયા)ની પ્રકૃતિ અને તેને પાર કરવાનો ઉપાય બતાવે છે. આગળના શ્લોક (7.15)માં ભગવાન કહે છે કે કોણ લોકો તેમના શરણે આવતા નથી.

જીવન-બોધ

જીવનની કેટલીક ગૂંચો માત્ર પોતાની ચતુરાઈથી ઉકેલાતી નથી. પોતાના પૂરા પ્રયત્ન સાથે ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણનો ભાવ રાખો. ‘હું જ બધું કરી લઈશ’નો અહંકાર છોડીને ‘તારી કૃપાથી થશે’ની નમ્રતા અપનાવો — આ જ માયાને પાર કરવાની ચાવી છે.

મુખ્ય શબ્દો

માયા: ભગવાનની એ શક્તિ જે જીવને ભ્રમમાં નાખે છે
દૈવી: દિવ્ય, ભગવાનની
દુરત્યયા: પાર કરવી અત્યંત કઠિન
પ્રપત્તિ: પૂર્ણ શરણાગતિ