શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 13

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat .
mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam ॥

અર્થ

ગુણોના આ ત્રણ પ્રકારના ભાવોથી મોહિત થયેલું આ સમગ્ર જગત આ ગુણોથી પર મને અવિનાશી (પરમાત્મા)ને જાણતું નથી.

શબ્દાર્થ

त्रिभिः – ત્રણ
गुणमयैः – ગુણોથી બનેલા
भावैः – ભાવોથી
एभिः – આ
सर्वम् – સમગ્ર
इदम् – આ
जगत् – જગત
मोहितम् – મોહિત
न – નહીં
अभिजानाति – જાણે છે
माम् – મને
एभ्यः – આમનાથી
परम् – પર
अव्ययम् – અવિનાશી, અવિકારી

અન્વય

एभिः त्रिभिः गुणमयैः भावैः मोहितम् इदं सर्वं जगत् एभ्यः परम् अव्ययं मां न अभिजानाति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે ત્રણે ગુણોના સર્વ ભાવો તેમનામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ તેઓ તેમનાથી પર છે. હવે તેઓ એક દુઃખદ હકીકત કહે છે: આ જ ગુણો, જે તેમની શક્તિથી ઉત્પન્ન થાય છે, સંસારના લોકોને મોહિત કરીને ભગવાનથી દૂર કરી દે છે.

‘મોહિતં નાભિજાનાતિ’ — મોહિત થઈને જગત મને જાણતું નથી. મનુષ્યનું મન સદા કોઈ ને કોઈ ગુણના પ્રભાવમાં રહે છે. સત્ત્વ તેને જ્ઞાન અને સુખમાં બાંધે છે — ‘હું જ્ઞાની છું, હું સુખી છું’; રજ તેને ઇચ્છાઓ અને કર્મોમાં દોડાવે છે; તમ તેને આળસ અને અજ્ઞાનમાં ડુબાડે છે. આ ત્રણેમાં ગૂંચવાઈને મનુષ્ય તેમને જ સર્વસ્વ માની લે છે અને તેમની પાછળના સ્રોતને જોઈ શકતો નથી.

એક ઉદાહરણ લો: સિનેમાના પડદા પર ચાલતાં ચિત્રોમાં દર્શક એટલો ખોવાઈ જાય છે કે તે પડદાને ભૂલી જાય છે, જેના પર બધાં ચિત્રો ચાલે છે. ચિત્રો બદલાતાં રહે છે — ક્યારેક સુખદ, ક્યારેક દુઃખદ — પરંતુ પડદો અપરિવર્તિત રહે છે. ભગવાન એ પડદો છે, ‘અવ્યય’ — જે ક્યારેય બદલાતા નથી, અને ગુણોના ભાવો એ ચિત્રો છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે પ્રાણીઓ રાગ, દ્વેષ, મોહ વગેરે ગુણજનિત ભાવોથી વિવેકહીન થઈને પોતાના જ આત્મસ્વરૂપ ભગવાનને જાણતા નથી. આ શ્લોક એક પ્રશ્ન ઉઠાવે છે — તો આ મોહમાંથી બહાર કેવી રીતે નીકળવું? તેનો ઉત્તર આગળનો શ્લોક આપે છે.

સંદર્ભ

7.12માં ભગવાને કહ્યું કે ત્રણે ગુણો તેમનામાંથી ઉત્પન્ન છે પણ તેઓ તેમનાથી પર છે. આ શ્લોક બતાવે છે કે આ જ ગુણોના મોહમાં સંસાર તેમને ઓળખતો નથી. આગળના શ્લોક (7.14)માં ભગવાન આ માયાને પાર કરવાનો ઉપાય — તેમની શરણાગતિ — બતાવે છે.

જીવન-બોધ

આપણે આપણી લાગણીઓ, ઇચ્છાઓ અને ટેવોમાં એટલા ખોવાઈ જઈએ છીએ કે તેમની પાછળના સ્થિર સત્યને ભૂલી જઈએ છીએ. દિવસમાં થોડી ક્ષણો થોભીને જુઓ કે તમારું મન કયા ગુણના પ્રભાવમાં છે; આ જાગૃતિ જ મોહમાંથી મુક્તિની શરૂઆત છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુણમય ભાવ: સત્ત્વ, રજ અને તમથી બનેલી અવસ્થાઓ
મોહિત: ભ્રમમાં પડેલું
અવ્યય: અવિનાશી, જે ક્યારેય ન બદલાય
પર: પર, ગુણોથી અતીત