ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 12

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye .
matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi ॥

અર્થ

અને જે પણ સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ ભાવો છે, તે સર્વને તું મારામાંથી જ ઉત્પન્ન થયેલા જાણ; પરંતુ હું તેમનામાં નથી, તેઓ મારામાં છે.

શબ્દાર્થ

  • ये – જે
  • च – અને
  • एव – પણ
  • सात्त्विकाः – સત્ત્વગુણથી ઉત્પન્ન
  • भावाः – ભાવો, અવસ્થાઓ, પદાર્થો
  • राजसाः – રજોગુણથી ઉત્પન્ન
  • तामसाः – તમોગુણથી ઉત્પન્ન
  • मत्तः – મારામાંથી
  • इति – એમ
  • तान् – તેમને
  • विद्धि – જાણ
  • न – નહીં
  • तु – પરંતુ
  • अहम् – હું
  • तेषु – તેમનામાં
  • ते – તેઓ
  • मयि – મારામાં

અન્વય

ये च एव सात्त्विकाः भावाः, ये च राजसाः तामसाः च, तान् मत्तः एव इति विद्धि; तु अहं तेषु न, ते मयि ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને વિશિષ્ટ ઉદાહરણો આપ્યાં; આ શ્લોકમાં તેઓ એક વ્યાપક સિદ્ધાંત મૂકે છે. સંસારમાં જે પણ અવસ્થાઓ, ભાવો અને પદાર્થો છે, તે ત્રણ ગુણો — સત્ત્વ, રજ અને તમ — થી બનેલાં છે. સાત્ત્વિક ભાવો છે જ્ઞાન, શાંતિ, પ્રકાશ; રાજસ ભાવો છે ક્રિયાશીલતા, ઇચ્છા, ઉત્તેજના; તામસ ભાવો છે જડતા, આળસ, મોહ. ભગવાન કહે છે — આ સર્વ મારામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

પરંતુ તરત જ તેઓ એક સૂક્ષ્મ અને ઊંડી વાત ઉમેરે છે — ‘ન ત્વહં તેષુ તે મયિ’ — હું તેમનામાં નથી, તેઓ મારામાં છે. આનો અર્થ શું? ગુણો ભગવાન પર આશ્રિત છે, પણ ભગવાન ગુણો પર આશ્રિત નથી. જેમ આકાશમાં વાદળ, ધૂળ, ધુમાડો બધું આવે-જાય છે, તેઓ આકાશમાં છે, પરંતુ આકાશ તેમનાથી દૂષિત થતું નથી અને તેમના પર આધારિત નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન સંસારી જીવોની જેમ ગુણોને વશ નથી; ગુણો જ ભગવાનને વશ છે.

આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કરે છે કે સર્વ પદાર્થો ભગવાનના શરીર રૂપ છે અને તેમના પર આશ્રિત છે, પરંતુ ભગવાનનું અસ્તિત્વ કોઈ પદાર્થ પર આધારિત નથી. આ એવું જ છે જેમ સપનાનાં સર્વ દૃશ્યો સ્વપ્નદ્રષ્ટાના મનમાં હોય છે, પરંતુ સ્વપ્નદ્રષ્ટા તે દૃશ્યો પર આધારિત નથી.

આ શ્લોક એક મોટી શંકાનું પણ સમાધાન કરે છે — જો ભગવાન સર્વના સ્રોત છે, તો શું તામસ અને ખરાબ ભાવો પણ તેમનો દોષ છે? ઉત્તર છે: ના; તે ગુણોની રમત છે, જે ભગવાનની શક્તિથી ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ ભગવાન તેમનાથી અસ્પૃષ્ટ રહે છે.

સંદર્ભ

7.8–11માં ભગવાને પોતાની વિભૂતિઓનાં ઉદાહરણ આપ્યાં; અહીં તેઓ કહે છે કે ત્રણે ગુણોના સર્વ ભાવો તેમનામાંથી ઉત્પન્ન છે, પણ તેઓ તેમનાથી પર છે. આગળના શ્લોક (7.13)માં તેઓ કહે છે કે આ જ ગુણોથી મોહિત થઈને સંસાર તેમને ઓળખતો નથી.

જીવન-બોધ

જીવનમાં સારી-ખરાબ, શાંત-અશાંત સર્વ અવસ્થાઓ આવે છે, પરંતુ તમારું સાચું સ્વરૂપ — ભગવાનની જેમ — આ બધાથી પર છે. જેમ આકાશ વાદળોથી પ્રભાવિત થતું નથી, તેમ તમારી લાગણીઓ વચ્ચે પણ અંદરના સાક્ષીને સ્થિર રાખો.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક
સત્ત્વગુણથી ઉત્પન્ન — જ્ઞાન, શાંતિ, પ્રકાશ
રાજસ
રજોગુણથી ઉત્પન્ન — ક્રિયા, ઇચ્છા, ઉત્તેજના
તામસ
તમોગુણથી ઉત્પન્ન — જડતા, આળસ, મોહ
ભાવ
અવસ્થા, પદાર્થ, મનોવૃત્તિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક