શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 11

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam .
dharmāviruddho bhūteṣu kāmo.asmi bharatarṣabha ॥

અર્થ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! હું બળવાનોનું કામ અને રાગથી રહિત બળ છું, અને સર્વ પ્રાણીઓમાં ધર્મને અનુકૂળ (ધર્મથી અવિરુદ્ધ) કામ છું.

શબ્દાર્થ

बलम् – બળ, શક્તિ
बलवताम् – બળવાનોનું
च – અને
अहम् – હું
कामरागविवर्जितम् – કામ (અપ્રાપ્તની ઇચ્છા) અને રાગ (પ્રાપ્તમાં આસક્તિ)થી રહિત
धर्माविरुद्धः – ધર્મથી વિરુદ્ધ નહીં, ધર્મસંમત
भूतेषु – પ્રાણીઓમાં
कामः – ઇચ્છા, કામ
अस्मि – છું
भरतर्षभ – હે ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ

અન્વય

भरतर्षभ, अहं बलवतां कामरागविवर्जितं बलं च (अस्मि); भूतेषु धर्माविरुद्धः कामः अस्मि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન એવી બે શક્તિઓની વાત કરે છે જે મનુષ્યના જીવનમાં ખૂબ પ્રબળ છે — બળ અને કામ. અને બંને સાથે તેઓ એક મહત્ત્વની શરત મૂકે છે.

‘બલં બલવતાં ચાહં કામરાગવિવર્જિતમ્’ — હું બળવાનોનું એ બળ છું જે કામ અને રાગથી રહિત છે. આચાર્ય શંકર બંને શબ્દોનો ભેદ બતાવે છે: ‘કામ’ એટલે અપ્રાપ્ત વિષયોની તૃષ્ણા, અને ‘રાગ’ એટલે પ્રાપ્ત વિષયોમાં આસક્તિ. જે બળ લોભ કે આસક્તિથી પ્રેરિત હોય — બીજાને દબાવવા, છીનવવા કે પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા માટે — તે ભગવાનની વિભૂતિ નથી. ભગવાન એ બળ છે જે કર્તવ્યપાલન, ધર્મની રક્ષા અને નિર્બળોની સહાય માટે છે. અર્જુન માટે આ સીધો સંદેશ છે: તારું બળ વ્યક્તિગત દ્વેષ કે લાલચ માટે નહીં, ધર્મ માટે હો.

‘ધર્માવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામોઽસ્મિ’ — પ્રાણીઓમાં હું એ કામ છું જે ધર્મથી વિરુદ્ધ નથી. આ ગીતાનો અત્યંત સંતુલિત દૃષ્ટિકોણ છે. ભગવાન ઇચ્છાઓને સંપૂર્ણ ખરાબ કહેતા નથી. ભોજનની ઇચ્છા, પરિવારની ઇચ્છા, સંતાનની ઇચ્છા, ઉન્નતિની ઇચ્છા — જો આ ધર્મની મર્યાદામાં હોય, તો તે પણ દિવ્ય છે. આચાર્ય શંકર ઉદાહરણ આપે છે — શાસ્ત્રને અનુકૂળ, જેમ કે દેહધારણ માટે જરૂરી ભોજનની ઇચ્છા.

આ શ્લોક બતાવે છે કે આધ્યાત્મિકતા જીવનવિરોધી નથી. શક્તિ અને ઇચ્છા — બંને ભગવાનની દેન છે; માત્ર તેમને ધર્મની દિશામાં વાળવાની છે.

સંદર્ભ

7.10માં ભગવાને પોતાને બીજ, બુદ્ધિ અને તેજ કહ્યા. અહીં તેઓ નિઃસ્વાર્થ બળ અને ધર્મસંમત કામ રૂપે પોતાની વિભૂતિ કહે છે. આગળના શ્લોક (7.12)માં તેઓ કહે છે કે સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ સર્વ ભાવો તેમનામાંથી જ છે, પણ તેઓ તેમનામાં નથી.

જીવન-બોધ

તમારી શક્તિ અને ઇચ્છાઓની એક પ્રશ્નથી પરીક્ષા કરો — શું આ ધર્મ અને બીજાના હિતને અનુકૂળ છે? જો હા, તો તેને ઈશ્વરની દેન માનીને આગળ વધો; જો ના, તો સંયમથી તેને રોકો.

મુખ્ય શબ્દો

કામ: અપ્રાપ્ત વસ્તુની ઇચ્છા
રાગ: પ્રાપ્ત વસ્તુમાં આસક્તિ
ધર્માવિરુદ્ધ: ધર્મને અનુકૂળ, ધર્મ સાથે ન ટકરાતું
ભરતર્ષભ: ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુન