શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 10

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam .
buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham ॥

અર્થ

હે પાર્થ! મને સર્વ પ્રાણીઓનું સનાતન બીજ જાણ. હું બુદ્ધિમાનોની બુદ્ધિ છું અને તેજસ્વીઓનું તેજ છું.

શબ્દાર્થ

बीजम् – બીજ, મૂળ કારણ
माम् – મને
सर्वभूतानाम् – સર્વ પ્રાણીઓનું
विद्धि – જાણ
पार्थ – હે પાર્થ
सनातनम् – સનાતન, નિત્ય
बुद्धिः – બુદ્ધિ
बुद्धिमताम् – બુદ્ધિમાનોની
अस्मि – છું
तेजः – તેજ, પ્રભાવ
तेजस्विनाम् – તેજસ્વીઓનું
अहम् – હું

અન્વય

पार्थ, मां सर्वभूतानां सनातनं बीजं विद्धि; अहं बुद्धिमतां बुद्धिः, तेजस्विनां तेजः अस्मि ।

સમજૂતી

ભગવાન પોતાના સર્વવ્યાપક સ્વરૂપનું વર્ણન આગળ વધારતાં એક ઊંડી ઉપમા આપે છે — ‘બીજં માં સર્વભૂતાનાં વિદ્ધિ સનાતનમ્’ — મને સર્વ પ્રાણીઓનું સનાતન બીજ જાણ. બીજમાં આખું વૃક્ષ સૂક્ષ્મ રૂપે છુપાયેલું રહે છે — મૂળ, થડ, ડાળીઓ, પાંદડાં, ફૂલ, ફળ. સમય આવ્યે તે પ્રગટ થાય છે. એ જ રીતે સમગ્ર સૃષ્ટિ સૂક્ષ્મ રૂપે ભગવાનમાં રહે છે અને તેમનામાંથી જ પ્રગટ થાય છે.

‘સનાતન’ વિશેષણ મહત્ત્વનું છે. સાધારણ બીજ વૃક્ષ બન્યા પછી નષ્ટ થઈ જાય છે, અને એક બીજમાંથી એક જ પ્રકારનું વૃક્ષ થાય છે. પરંતુ ભગવાન એવું બીજ છે જે સદા રહે છે અને જેમાંથી અનંત પ્રકારનાં પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ બીજ ‘સનાતન’ છે, એટલે કે બીજાં બીજોની જેમ નશ્વર નથી.

પછી ભગવાન બે વધુ વિભૂતિઓ કહે છે. ‘બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતામસ્મિ’ — બુદ્ધિમાનોમાં હું બુદ્ધિ છું. વિવેકની એ શક્તિ જે સાચું-ખોટું, સત્ય-અસત્યમાં ભેદ કરે છે, તે ભગવાનની જ વિભૂતિ છે. ‘તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્’ — તેજસ્વીઓમાં હું તેજ છું. કોઈ મહાન વ્યક્તિનો પ્રભાવ, આત્મવિશ્વાસ, વ્યક્તિત્વનું આકર્ષણ — તે પણ ભગવાનનો અંશ છે.

આ દૃષ્ટિ આપણને અહંકારથી બચાવે છે. જો આપણી બુદ્ધિ અને પ્રભાવ ભગવાનમાંથી આવે છે, તો તેના પર ગર્વ કરવાને બદલે તેને ભગવાનની સેવા અને લોકકલ્યાણમાં લગાડવાં જોઈએ.

સંદર્ભ

7.8–9માં ભગવાને જળ, અગ્નિ, પૃથ્વી વગેરેમાં પોતાની હાજરી બતાવી. અહીં તેઓ પોતાને સર્વનું સનાતન બીજ અને બુદ્ધિ તથા તેજનો સ્રોત કહે છે. આગળના શ્લોક (7.11)માં તેઓ બળ અને ધર્મસંમત કામ રૂપે પોતાની વિભૂતિ કહે છે.

જીવન-બોધ

તમારી બુદ્ધિ અને પ્રતિભા ઈશ્વરની ભેટ છે, તમારી ખાનગી મિલકત નહીં. તેમનો ઉપયોગ બીજાને નીચા દેખાડવા નહીં, પરંતુ સેવા અને ભલાઈ માટે કરો. ત્યારે તે વધુ ખીલે છે.

મુખ્ય શબ્દો

બીજ: મૂળ કારણ, જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે
સનાતન: નિત્ય, જે ક્યારેય નષ્ટ થતું નથી
બુદ્ધિ: વિવેકશક્તિ
તેજ: પ્રભાવ, આત્મબળ, કાંતિ