ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 9

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau .
jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu ॥

અર્થ

હું પૃથ્વીમાં પવિત્ર ગંધ છું, અગ્નિમાં તેજ છું, સર્વ પ્રાણીઓમાં જીવન (પ્રાણશક્તિ) છું અને તપસ્વીઓમાં તપ છું.

શબ્દાર્થ

  • पुण्यः – પવિત્ર, શુદ્ધ
  • गन्धः – ગંધ
  • पृथिव्याम् – પૃથ્વીમાં
  • च – અને
  • तेजः – તેજ, દીપ્તિ
  • अस्मि – છું
  • विभावसौ – અગ્નિમાં
  • जीवनम् – જીવન, પ્રાણશક્તિ
  • सर्वभूतेषु – સર્વ પ્રાણીઓમાં
  • तपः – તપ
  • तपस्विषु – તપસ્વીઓમાં

અન્વય

पृथिव्यां च पुण्यः गन्धः, विभावसौ च तेजः अस्मि; सर्वभूतेषु जीवनं, तपस्विषु च तपः अस्मि ।

સમજૂતી

ભગવાન પોતાની સર્વવ્યાપકતાનાં ઉદાહરણો ચાલુ રાખે છે. ‘પુણ્યો ગન્ધઃ પૃથિવ્યામ્’ — હું પૃથ્વીની પવિત્ર ગંધ છું. ભારતીય દર્શનમાં ગંધને પૃથ્વી તત્ત્વનો વિશેષ ગુણ માનવામાં આવે છે. વરસાદ પછી માટીમાંથી ઊઠતી સોડમ, ફૂલોની સુગંધ — આમાં ભગવાનની હાજરી છે. ‘પુણ્ય’ વિશેષણ બતાવે છે કે ભગવાન શુદ્ધ, મૂળ, સ્વાભાવિક ગંધ છે; આચાર્ય શંકર કહે છે કે દુર્ગંધ વગેરે વિકાર અવિદ્યા અને અધર્મના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે.

‘તેજશ્ચાસ્મિ વિભાવસૌ’ — હું અગ્નિમાં તેજ છું. અગ્નિનો સાર તેની દાહક અને પ્રકાશક શક્તિ છે. ‘જીવનં સર્વભૂતેષુ’ — હું સર્વ પ્રાણીઓમાં જીવન છું. એ પ્રાણશક્તિ જેનાથી દરેક જીવ શ્વાસ લે છે, વધે છે અને જીવે છે — તે ભગવાન જ છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જેનાથી સર્વ પ્રાણીઓ જીવે છે, તે જીવન હું છું.

‘તપશ્ચાસ્મિ તપસ્વિષુ’ — હું તપસ્વીઓમાં તપ છું. તપસ્વીની એ આંતરિક શક્તિ, જે તેને કઠિનાઈઓ સહન કરવાનું, ઇન્દ્રિયોને વશ કરવાનું અને લક્ષ્ય પર ટકી રહેવાનું બળ આપે છે, તે ભગવાનની જ વિભૂતિ છે. આ બતાવે છે કે સાધકની સાધનાની શક્તિ પણ અંતે ભગવાનમાંથી જ આવે છે; તેથી સાધનાનો અહંકાર વ્યર્થ છે.

આ ઉદાહરણોમાં એક સ્પષ્ટ ક્રમ દેખાય છે: ભગવાન ભૌતિક તત્ત્વો (પૃથ્વી, અગ્નિ)માં, જીવનશક્તિમાં અને આધ્યાત્મિક ગુણો (તપ)માં — સર્વ સ્તરે સારરૂપે વિદ્યમાન છે.

સંદર્ભ

7.8માં જળ, સૂર્ય-ચંદ્ર, વેદ, આકાશ અને મનુષ્યમાં ભગવાનની હાજરી કહી; આ શ્લોક પૃથ્વી, અગ્નિ, સર્વ પ્રાણીઓ અને તપસ્વીઓનાં ઉદાહરણ ઉમેરે છે. આગળના શ્લોક (7.10)માં ભગવાન પોતાને સર્વ ભૂતોનું સનાતન બીજ કહે છે.

જીવન-બોધ

તમારી અંદરની જીવનશક્તિ અને સંયમની ક્ષમતાને ઈશ્વરની ભેટ સમજો. જ્યારે કોઈ કઠિન વ્રત કે સંકલ્પ પાળી શકો, ત્યારે તેનો શ્રેય અહંકારને નહીં, ઈશ્વરને આપો — આથી નમ્રતા અને શક્તિ બંને વધે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પુણ્ય ગંધ
પૃથ્વીની શુદ્ધ, મૂળ સુગંધ
વિભાવસુ
અગ્નિ
જીવન
પ્રાણશક્તિ, જેનાથી પ્રાણીઓ જીવે છે
તપ
સંયમ અને સાધનાની આંતરિક શક્તિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક