ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 8

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

raso.ahamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ .
praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu ॥

અર્થ

હે કુંતીપુત્ર! હું જળમાં રસ છું, ચંદ્ર અને સૂર્યમાં પ્રકાશ છું, સર્વ વેદોમાં ૐકાર (પ્રણવ) છું, આકાશમાં શબ્દ છું અને મનુષ્યોમાં પુરુષાર્થ (સામર્થ્ય) છું.

શબ્દાર્થ

  • रसः – રસ, સ્વાદ
  • अहम् – હું
  • अप्सु – જળમાં
  • कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
  • प्रभा – પ્રકાશ, કાંતિ
  • अस्मि – છું
  • शशिसूर्ययोः – ચંદ્ર અને સૂર્યમાં
  • प्रणवः – ૐકાર
  • सर्ववेदेषु – સર્વ વેદોમાં
  • शब्दः – શબ્દ, ધ્વનિ
  • खे – આકાશમાં
  • पौरुषम् – પુરુષાર્થ, સામર્થ્ય
  • नृषु – મનુષ્યોમાં

અન્વય

कौन्तेय, अहम् अप्सु रसः, शशिसूर्ययोः प्रभा अस्मि, सर्ववेदेषु प्रणवः, खे शब्दः, नृषु पौरुषम् (अस्मि) ।

સમજૂતી

દોરા અને મણકાની ઉપમા પછી ભગવાન હવે નક્કર ઉદાહરણો આપે છે કે તેઓ સંસારની વસ્તુઓમાં કયા રૂપે વિદ્યમાન છે. તેઓ દરેક વસ્તુના ‘સાર’ રૂપે છે — એ ગુણ જે તે વસ્તુને તે જ બનાવે છે જે તે છે.

‘રસોઽહમપ્સુ’ — હું જળમાં રસ છું. જળનો મૂળ ગુણ તેનો રસ (સ્વાદ, પ્રવાહિતા, તરસ છિપાવવાની શક્તિ) છે; રસ વિના જળ, જળ રહેતું નથી. ‘પ્રભાસ્મિ શશિસૂર્યયોઃ’ — હું સૂર્ય અને ચંદ્રમાં પ્રકાશ છું. સૂર્ય અને ચંદ્રનો સાર તેમની પ્રભા છે. ‘પ્રણવઃ સર્વવેદેષુ’ — સર્વ વેદોમાં હું ૐ છું. ૐકારને વેદોનું બીજ અને સાર માનવામાં આવે છે; સર્વ મંત્રો તેમાંથી જ પ્રગટ થાય છે.

‘શબ્દઃ ખે’ — આકાશમાં હું શબ્દ છું. પ્રાચીન ભારતીય દર્શનમાં આકાશનો વિશેષ ગુણ શબ્દ મનાયો છે. ‘પૌરુષં નૃષુ’ — મનુષ્યોમાં હું પૌરુષ છું — એ સામર્થ્ય, ઉદ્યમ અને સાહસ જેનાથી મનુષ્ય કંઈક કરી શકે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે સર્વ મનુષ્યોમાં જે પુરુષત્વ, જે ઉદ્યમશીલતા છે, તે હું છું.

આ ઉદાહરણો એક ધ્યાનપદ્ધતિ પણ છે. જ્યારે આપણે પાણી પીએ, ત્યારે તેના સ્વાદમાં ભગવાનનું સ્મરણ કરીએ; જ્યારે સૂર્યોદય જોઈએ, ત્યારે તેની પ્રભામાં; જ્યારે ૐકારનો જપ કરીએ, ત્યારે તેના ધ્વનિમાં. આ રીતે સાધારણ દૈનિક અનુભવો ભગવાનની યાદ અપાવનારા બની જાય છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે આ સર્વ વિશેષ ગુણો ભગવાનની વિભૂતિ છે, જે તેમનામાંથી ઉત્પન્ન થઈને તેમના પર જ આશ્રિત છે.

સંદર્ભ

7.7માં ભગવાને કહ્યું કે બધું તેમનામાં માળાના મણકાની જેમ પરોવાયેલું છે. અહીંથી (7.8–11) તેઓ ઉદાહરણો આપે છે કે તેઓ દરેક વસ્તુના સારરૂપે કેવી રીતે સ્થિત છે. આગળના શ્લોક (7.9)માં પૃથ્વીની ગંધ, અગ્નિનું તેજ વગેરેનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

દૈનિક જીવનમાં ભગવાનને શોધવા ક્યાંય દૂર જવાની જરૂર નથી. પાણી પીતી વખતે તેનો સ્વાદ, સવારનો પ્રકાશ, પોતાની અંદરનું સાહસ — આ બધામાં દિવ્યતા અનુભવવાનો અભ્યાસ કરો. આથી દરેક ક્ષણમાં કૃતજ્ઞતા અને શ્રદ્ધા જાગે છે.

મુખ્ય શબ્દો

રસ
જળનો સારગુણ — સ્વાદ
પ્રભા
પ્રકાશ, કાંતિ
પ્રણવ
ૐકાર — વેદોનો સાર
પૌરુષ
મનુષ્યનું સામર્થ્ય, ઉદ્યમ અને સાહસ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક