શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 1

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ .
asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે પાર્થ! મારામાં આસક્ત મનવાળો થઈને, મારો આશ્રય લઈને અને યોગનો અભ્યાસ કરતાં તું મને સંશયરહિત થઈને સંપૂર્ણ રીતે જે પ્રકારે જાણીશ, તે સાંભળ.

શબ્દાર્થ

मयि – મારામાં
आसक्तमनाः – આસક્ત (લાગેલા) મનવાળો
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
योगम् – યોગનો
युञ्जन् – અભ્યાસ કરતાં
मदाश्रयः – મારે આશ્રિત
असंशयम् – સંશયરહિત
समग्रम् – સંપૂર્ણ, સમગ્ર રીતે
माम् – મને
यथा – જે પ્રકારે
ज्ञास्यसि – જાણીશ
तत् – તે
शृणु – સાંભળ

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — पार्थ, मयि आसक्तमनाः मदाश्रयः योगं युञ्जन् (त्वम्) असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि, तत् शृणु ।

સમજૂતી

સાતમા અધ્યાયનું નામ છે ‘જ્ઞાન-વિજ્ઞાન યોગ’. છઠ્ઠા અધ્યાયના અંતે ભગવાને કહ્યું હતું કે સર્વ યોગીઓમાં એ શ્રેષ્ઠ છે જે શ્રદ્ધાપૂર્વક મારામાં મન લગાડીને મને ભજે છે. સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય — એ ભગવાન કોણ છે, તેમનું સ્વરૂપ શું છે, જેમનામાં મન લગાડવાનું છે? સાતમો અધ્યાય આ જ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે. અહીંથી ગીતાનું બીજું ષટ્ક (અધ્યાય 7–12) શરૂ થાય છે, જેમાં ભગવાનના સ્વરૂપ અને ભક્તિનું વિશેષ વર્ણન છે.

પહેલા શ્લોકમાં ભગવાન ત્રણ શરતો બતાવે છે જેનાથી તેમને જાણી શકાય. પહેલી — ‘મય્યાસક્તમનાઃ’, મન મારામાં આસક્ત હોય. સામાન્ય રીતે મન સંસારની વસ્તુઓમાં આસક્ત રહે છે; અહીં એ જ આસક્તિ ભગવાન તરફ વાળવાની છે. બીજી — ‘મદાશ્રયઃ’, મારો જ આશ્રય લેવો; પોતાના બળ, ધન કે બુદ્ધિ પર નહીં, ભગવાન પર ભરોસો. ત્રીજી — ‘યોગં યુઞ્જન્’, યોગનો અભ્યાસ કરતા રહેવું, જેમ છઠ્ઠા અધ્યાયમાં કહ્યું.

આ શરતો સાથે ભગવાન વચન આપે છે — ‘અસંશયં સમગ્રં મામ્’ — તું મને સંશય વિના અને સમગ્ર રીતે જાણીશ. ‘સમગ્ર’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે. ભગવાનને માત્ર નિરાકાર બ્રહ્મ રૂપે કે માત્ર સાકાર ઈશ્વર રૂપે જાણવા અધૂરું છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ‘સમગ્ર’ એટલે વિભૂતિ, બળ, શક્તિ, ઐશ્વર્ય વગેરે ગુણોથી સંપન્ન. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે — મને મારા સંપૂર્ણ સ્વરૂપ, ગુણો, વિભૂતિઓ અને લીલાઓ સાથે જાણવો.

આ અધ્યાયમાં ભગવાન પોતાની બે પ્રકૃતિઓ, સર્વવ્યાપકતા, માયા અને ભક્તોના પ્રકારોનું વર્ણન કરશે — આ બધાં એ ‘સમગ્ર’ જ્ઞાનનાં અંગ છે.

સંદર્ભ

છઠ્ઠા અધ્યાયના અંતિમ શ્લોક (6.47)માં ભક્ત યોગીને સર્વશ્રેષ્ઠ કહ્યો. સાતમો અધ્યાય ત્યાંથી જ આગળ વધે છે અને બતાવે છે કે જે ભગવાનની ભક્તિ કરવાની છે, તેમનું સમગ્ર સ્વરૂપ શું છે. આગળના શ્લોક (7.2)માં ભગવાન જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન બંને આપવાનું વચન આપે છે.

જીવન-બોધ

કોઈને ખરેખર જાણવા માટે તેના પ્રત્યે પ્રેમ અને ભરોસો આવશ્યક છે. ઈશ્વરને જાણવાનો માર્ગ પણ માત્ર તર્ક નહીં, પરંતુ મનનો લગાવ, તેમનો આશ્રય અને નિયમિત સાધના છે.

મુખ્ય શબ્દો

આસક્તમના: જેનું મન (ભગવાનમાં) લાગેલું છે
મદાશ્રય: ભગવાનનો જ આશ્રય લેનાર
સમગ્ર: સંપૂર્ણ — ભગવાનનું પૂર્ણ સ્વરૂપ
અસંશય: સંદેહરહિત