શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 2

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jñānaṃ te.ahaṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ .
yajjñātvā neha bhūyo.anyajjñātavyamavaśiṣyate ॥

અર્થ

હું તને આ વિજ્ઞાનસહિત જ્ઞાન પૂર્ણપણે કહીશ, જેને જાણ્યા પછી આ સંસારમાં ફરી બીજું કંઈ પણ જાણવા યોગ્ય બાકી રહેતું નથી.

શબ્દાર્થ

ज्ञानम् – જ્ઞાન
ते – તારા માટે
अहम् – હું
सविज्ञानम् – વિજ્ઞાન (અનુભવ) સહિત
इदम् – આ
वक्ष्यामि – કહીશ
अशेषतः – પૂર્ણપણે
यत् – જેને
ज्ञात्वा – જાણીને
न – નહીં
इह – અહીં, આ સંસારમાં
भूयः – ફરી
अन्यत् – બીજું
ज्ञातव्यम् – જાણવા યોગ્ય
अवशिष्यते – બાકી રહે છે

અન્વય

अहं ते इदं सविज्ञानं ज्ञानम् अशेषतः वक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा इह भूयः अन्यत् ज्ञातव्यं न अवशिष्यते ।

સમજૂતી

પહેલા શ્લોકમાં ભગવાને સમગ્ર રીતે પોતાને જાણવાની વાત કરી; હવે તેઓ બતાવે છે કે આ જ્ઞાન કેવું હશે. આ ‘સવિજ્ઞાન જ્ઞાન’ છે — વિજ્ઞાન સહિત જ્ઞાન. આ જ આ અધ્યાયના નામ ‘જ્ઞાન-વિજ્ઞાન યોગ’નો આધાર છે.

‘જ્ઞાન’ અને ‘વિજ્ઞાન’ના અર્થ પર આચાર્યોએ પ્રકાશ પાડ્યો છે. આચાર્ય શંકર મુજબ ‘જ્ઞાન’ એટલે શાસ્ત્ર અને આચાર્યના ઉપદેશથી મળેલી ભગવાનના સ્વરૂપની સમજ, અને ‘વિજ્ઞાન’ એટલે તેનો સ્વાનુભવ — પ્રત્યક્ષ સાક્ષાત્કાર. બીજી દૃષ્ટિએ ‘જ્ઞાન’ ભગવાનના નિર્ગુણ, નિરાકાર સ્વરૂપનો બોધ છે અને ‘વિજ્ઞાન’ તેમની વિભૂતિઓ અને સૃષ્ટિમાં તેમની અભિવ્યક્તિનું વિશેષ જ્ઞાન. આચાર્ય રામાનુજ ‘જ્ઞાન’ને ભગવાનના સ્વરૂપનું જ્ઞાન અને ‘વિજ્ઞાન’ને તેમના બીજા સર્વ પદાર્થોથી વિલક્ષણ હોવાનું વિશેષ જ્ઞાન માને છે.

ભગવાન એક મોટું વચન આપે છે — ‘યજ્જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયોઽન્યજ્જ્ઞાતવ્યમવશિષ્યતે’ — જેને જાણીને ફરી બીજું કંઈ જાણવા યોગ્ય રહેતું નથી. આ મુંડક ઉપનિષદના પ્રસિદ્ધ પ્રશ્નની યાદ અપાવે છે — ‘તે શું છે જેને જાણવાથી બધું જણાઈ જાય છે?’ જેમ માટીને જાણવાથી માટીનાં બધાં પાત્રોનો સાર જણાઈ જાય છે, તેમ સર્વના મૂળ કારણ પરમાત્માને જાણવાથી સર્વનો સાર જણાઈ જાય છે.

સંસારનું જ્ઞાન અનંત છે; કોઈ વ્યક્તિ બધા વિષયો જાણી શકતી નથી. પરંતુ સર્વ જ્ઞાનનું મૂળ એક છે, અને તેને જાણ્યા પછી જ્ઞાનની તરસ પૂરેપૂરી તૃપ્ત થાય છે.

સંદર્ભ

7.1માં ભગવાને સમગ્ર રીતે પોતાનું જ્ઞાન આપવાનું વચન આપ્યું; અહીં તેઓ કહે છે કે એ જ્ઞાન વિજ્ઞાનસહિત અને પૂર્ણ હશે. આગળના શ્લોક (7.3)માં તેઓ આ જ્ઞાનની દુર્લભતા બતાવે છે — હજારોમાં કોઈ એક જ તેમને તત્ત્વથી જાણે છે.

જીવન-બોધ

માહિતી અને જ્ઞાનનો સંગ્રહ અનંત છે, પણ જીવનનું મૂળ સત્ય એક છે. માત્ર વાંચીને નહીં, અનુભવીને જાણવાનો પ્રયત્ન કરો — એ જ જ્ઞાન છે જે મનની તરસ બુઝાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાન: શાસ્ત્ર અને ગુરુ પાસેથી મળેલી તત્ત્વની સમજ
વિજ્ઞાન: તે જ્ઞાનનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ, વિશેષ જ્ઞાન
જ્ઞાતવ્ય: જાણવા યોગ્ય
અશેષતઃ: પૂર્ણપણે