શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 4

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhūmirāpo.analo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca .
ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā ॥

અર્થ

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર — આ રીતે આ મારી પ્રકૃતિ આઠ ભાગોમાં વિભક્ત છે.

શબ્દાર્થ

भूमिः – પૃથ્વી
आपः – જળ
अनलः – અગ્નિ
वायुः – વાયુ
खम् – આકાશ
मनः – મન
बुद्धिः – બુદ્ધિ
एव – જ
च – અને
अहंकारः – અહંકાર
इति – આ રીતે
इयम् – આ
मे – મારી
भिन्ना – વિભક્ત
प्रकृतिः – પ્રકૃતિ
अष्टधा – આઠ પ્રકારે

અન્વય

भूमिः आपः अनलः वायुः खं मनः बुद्धिः एव च अहंकारः इति इयं मे अष्टधा भिन्ना प्रकृतिः ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન પોતાના ‘સમગ્ર’ સ્વરૂપનું વર્ણન શરૂ કરે છે. સૌથી પહેલાં તેઓ પોતાની એ શક્તિનું વર્ણન કરે છે જેનાથી આ દેખાતું સંપૂર્ણ ભૌતિક જગત બન્યું છે. તેને તેઓ ‘મારી પ્રકૃતિ’ કહે છે, અને તે આઠ ભાગોમાં વિભક્ત છે.

પહેલાં પાંચ છે પંચ મહાભૂત — પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ. આ સ્થૂળ જગતનો આધાર છે; આપણું શરીર, પર્વતો, નદીઓ, તારાઓ — બધું આમાંથી જ બન્યું છે. પછીનાં ત્રણ સૂક્ષ્મ તત્ત્વો છે — મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર. મન સંકલ્પ-વિકલ્પ કરે છે, બુદ્ધિ નિર્ણય કરે છે, અને અહંકાર ‘હું’ અને ‘મારું’નો ભાવ ઉત્પન્ન કરે છે. ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાન મન, બુદ્ધિ અને અહંકારને પણ જડ પ્રકૃતિનો ભાગ માને છે — આ આત્મા નથી, આત્માનાં ઉપકરણો છે.

આચાર્ય શંકર અહીં સાંખ્ય દર્શનના ક્રમ પ્રમાણે વ્યાખ્યા કરે છે: ‘ભૂમિ’ વગેરે શબ્દોથી તેમની સૂક્ષ્મ તન્માત્રાઓ, ‘મન’થી અહંકાર (તેમનું કારણ), ‘બુદ્ધિ’થી મહત્તત્ત્વ અને ‘અહંકાર’થી અવિદ્યાયુક્ત મૂળ પ્રકૃતિ અભિપ્રેત છે. આ રીતે આ આઠ સમગ્ર ભૌતિક વિકાસક્રમનો સંક્ષેપ છે.

સૌથી મહત્ત્વનો શબ્દ છે ‘મે’ — મારી. આ પ્રકૃતિ ભગવાનથી સ્વતંત્ર નથી; તે તેમની શક્તિ છે, જેમ સૂર્યનાં કિરણો સૂર્યનાં છે. તેનો અર્થ એ છે કે ભૌતિક જગત પણ પવિત્ર છે, કારણ કે તે ભગવાનની જ શક્તિનું રૂપ છે. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન તેનાથી ઊંચી, પોતાની ‘પરા પ્રકૃતિ’નું વર્ણન કરશે.

સંદર્ભ

7.1–3માં ભગવાને પોતાના સમગ્ર સ્વરૂપનું જ્ઞાન આપવાનું વચન આપ્યું. અહીંથી એ જ્ઞાન શરૂ થાય છે — પહેલાં અપરા (નિમ્ન) પ્રકૃતિનાં આઠ તત્ત્વો. આગળના શ્લોક (7.5)માં પરા (ઉચ્ચ) પ્રકૃતિ — જીવતત્ત્વ —નું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

તમારું શરીર, મન અને બુદ્ધિ — આ બધાં પ્રકૃતિનાં ઉપકરણો છે, તમે પોતે નહીં. જ્યારે મન ઉદાસ હોય કે બુદ્ધિ ભ્રમિત હોય, ત્યારે યાદ રાખો કે તમે તેમના સાક્ષી છો. આથી કઠિન લાગણીઓ વચ્ચે પણ સ્થિરતા જળવાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અપરા પ્રકૃતિ: ભગવાનની નિમ્ન, જડ પ્રકૃતિ
પંચ મહાભૂત: પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ
અહંકાર: ‘હું’ અને ‘મારું’નો ભાવ ઉત્પન્ન કરનાર તત્ત્વ
અષ્ટધા: આઠ પ્રકારે વિભક્ત