ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 6

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya .
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā ॥

અર્થ

એ સમજી લે કે સર્વ પ્રાણીઓ આ બંને પ્રકૃતિઓમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; અને હું સંપૂર્ણ જગતની ઉત્પત્તિનું કારણ છું તથા પ્રલય (લય)નું પણ.

શબ્દાર્થ

  • एतद्योनीनि – આ (બંને પ્રકૃતિઓ)માંથી ઉત્પન્ન થનારાં
  • भूतानि – પ્રાણીઓ
  • सर्वाणि – સર્વ
  • इति – એમ
  • उपधारय – સમજ, ધારણ કર
  • अहम् – હું
  • कृत्स्नस्य – સંપૂર્ણ
  • जगतः – જગતનો
  • प्रभवः – ઉત્પત્તિનું કારણ
  • प्रलयः – પ્રલય, લયનું સ્થાન
  • तथा – તથા

અન્વય

सर्वाणि भूतानि एतद्योनीनि इति उपधारय; अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः तथा प्रलयः ।

સમજૂતી

બે પ્રકૃતિઓનું વર્ણન કર્યા પછી ભગવાન હવે બતાવે છે કે સૃષ્ટિ કેવી રીતે થાય છે. ‘એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ’ — સર્વ પ્રાણીઓ આ બંને પ્રકૃતિઓના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે. અપરા પ્રકૃતિ શરીર અને મનનું માળખું આપે છે, પરા પ્રકૃતિ તેમાં ચેતના અને જીવન પૂરે છે. જેમ દીવામાં તેલ અને વાટ (જડ) હોય પણ જ્યોત (ચેતના) ન હોય, તો પ્રકાશ થતો નથી; બંને મળે ત્યારે જ પ્રકાશ થાય છે.

પરંતુ ભગવાન અહીં અટકતા નથી. તેઓ કહે છે — ‘અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા’ — હું સંપૂર્ણ જગતનો પ્રભવ (ઉત્પત્તિ) અને પ્રલય (લય) છું. બંને પ્રકૃતિઓ ભગવાનની છે, તેથી તેમાંથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થાય છે, તેનું અંતિમ કારણ ભગવાન જ છે. જેમ કરોળિયો પોતાની અંદરથી જાળું કાઢે છે અને પછી તેને પોતાનામાં સમેટી લે છે (મુંડક ઉપનિષદની ઉપમા), તેમ ભગવાન પોતાની શક્તિથી સૃષ્ટિને પ્રગટ કરે છે અને પ્રલયમાં તેને પોતાનામાં લીન કરી લે છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન પોતાની બંને પ્રકૃતિઓ દ્વારા જગતના સર્વજ્ઞ ઈશ્વર રૂપે કારણ છે. વેદાંતની ભાષામાં ભગવાન જગતના નિમિત્ત કારણ (બનાવનાર) પણ છે અને ઉપાદાન કારણ (જેમાંથી બન્યું છે) પણ — જાણે કુંભાર અને માટી બંને એક જ હોય.

આ સમજ જીવનને નવો અર્થ આપે છે: બધું એક જ સ્રોતમાંથી આવ્યું છે અને તેમાં જ પાછું જશે. તેથી કોઈ પણ પ્રાણીને પારકું કે તુચ્છ માનવું એ અજ્ઞાન છે.

સંદર્ભ

7.4–5માં અપરા અને પરા પ્રકૃતિનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક બતાવે છે કે સર્વ પ્રાણીઓ તેમાંથી ઉત્પન્ન છે અને ભગવાન સર્વનું મૂળ કારણ છે. આગળના શ્લોક (7.7)માં ભગવાન કહે છે કે તેમનાથી પર કંઈ નથી; બધું તેમનામાં માળાના મણકાની જેમ પરોવાયેલું છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે તમે કોઈ જીવ — મનુષ્ય, પશુ, છોડ — ને જુઓ, ત્યારે યાદ કરો કે તે પણ એ જ એક સ્રોતમાંથી આવ્યો છે જેમાંથી તમે આવ્યા છો. આ ભાવ અહંકાર ઘટાડે છે અને પ્રકૃતિ તથા સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે આદર જગાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

યોનિ
ઉત્પત્તિસ્થાન, સ્રોત
પ્રભવ
ઉત્પત્તિ, ઉદ્ગમ
પ્રલય
લય, વિલીન થવું
કૃત્સ્ન
સંપૂર્ણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક