શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 3

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye .
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ ॥

અર્થ

હજારો મનુષ્યોમાંથી કોઈ એક જ સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરે છે; અને એ પ્રયત્ન કરનારા સિદ્ધોમાંથી પણ કોઈ એક જ મને તત્ત્વથી (યથાર્થ રૂપે) જાણે છે.

શબ્દાર્થ

मनुष्याणाम् – મનુષ્યોના
सहस्रेषु – હજારોમાં
कश्चित् – કોઈ એક
यतति – પ્રયત્ન કરે છે
सिद्धये – સિદ્ધિ માટે
यतताम् – પ્રયત્ન કરનારાઓમાં
अपि – પણ
सिद्धानाम् – સિદ્ધોમાં
माम् – મને
वेत्ति – જાણે છે
तत्त्वतः – તત્ત્વથી, યથાર્થ રૂપે

અન્વય

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चित् सिद्धये यतति; यतताम् अपि सिद्धानां कश्चित् मां तत्त्वतः वेत्ति ।

સમજૂતી

જ્ઞાન આપવાનું વચન આપતાં પહેલાં ભગવાન આ જ્ઞાનની દુર્લભતા બતાવે છે, જેથી અર્જુન તેનું મૂલ્ય સમજે અને પૂરા ધ્યાનથી સાંભળે. તેઓ તબક્કાવાર ચિત્ર રજૂ કરે છે.

પહેલો તબક્કો — ‘મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્યતતિ સિદ્ધયે’ — હજારો મનુષ્યોમાં કોઈ એક જ સિદ્ધિ, એટલે કે આત્મસાક્ષાત્કાર કે ભગવત્પ્રાપ્તિ, માટે પ્રયત્ન કરે છે. મોટા ભાગના લોકો પોતાનું જીવન ભોજન, ધન, પરિવાર, પ્રતિષ્ઠા અને મનોરંજનમાં જ વિતાવી દે છે. જીવનના ઉચ્ચતમ લક્ષ્ય તરફ પ્રયત્ન કરનારા બહુ ઓછા છે. મનુષ્યજન્મ પોતે દુર્લભ છે, અને તેમાં આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસા વધુ દુર્લભ.

બીજો તબક્કો — ‘યતતામપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ’ — પ્રયત્ન કરનારા એ સાધકોમાંથી પણ કોઈ એક જ મને તત્ત્વથી જાણે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં ‘સિદ્ધ’ શબ્દ મોક્ષ માટે યત્ન કરનારા પ્રયત્નશીલ સાધકો માટે વપરાયો છે; તેઓ પોતાને સિદ્ધ માને છે, પણ તેમાં પણ ભગવાનને યથાર્થ રૂપે જાણનાર વિરલો જ છે. ઘણા સાધકો માર્ગની વચ્ચે જ અટકી જાય છે — કોઈ સિદ્ધિ, કોઈ અનુભવ, કોઈ પદ પર.

આ શ્લોક નિરાશા માટે નહીં, પ્રેરણા માટે છે. ભગવાન અર્જુનને કહી રહ્યા છે કે જે જ્ઞાન તે પામવાનો છે, તે અત્યંત દુર્લભ અને મૂલ્યવાન છે. જેને તે પામવાની તક મળે છે, તે ભાગ્યશાળી છે; તેણે તેને હળવાશથી ન લેવું જોઈએ.

સંદર્ભ

7.2માં ભગવાને વિજ્ઞાનસહિત જ્ઞાન આપવાનું વચન આપ્યું; અહીં તેઓ એ જ્ઞાનની દુર્લભતા બતાવે છે. આગળના શ્લોક (7.4)થી તેઓ પોતાની અપરા પ્રકૃતિ — આઠ તત્ત્વો —નું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસા પોતે એક મોટું સૌભાગ્ય છે. જો તમારા મનમાં સત્ય જાણવાની ઇચ્છા છે, તો તેને સાધારણ ન ગણો. ટોળાની પાછળ ચાલવાને બદલે એ વિરલ માર્ગે દૃઢતાથી ચાલો.

મુખ્ય શબ્દો

સિદ્ધિ: આધ્યાત્મિક પૂર્ણતા, આત્મસાક્ષાત્કાર
તત્ત્વતઃ: યથાર્થ રૂપે, સત્ય સ્વરૂપે
યતતામ્: પ્રયત્ન કરનારાઓમાં