શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 5

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām .
jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat ॥

અર્થ

હે મહાબાહુ! આ (આઠ પ્રકારની) મારી અપરા, એટલે કે નિમ્ન પ્રકૃતિ છે. તેનાથી ભિન્ન મારી બીજી, જીવરૂપ પરા (ઉચ્ચ) પ્રકૃતિને જાણ, જેના દ્વારા આ સમગ્ર જગત ધારણ કરાય છે.

શબ્દાર્થ

अपरा – નિમ્ન, જડ
इयम् – આ
इतः – આનાથી
तु – પરંતુ
अन्याम् – ભિન્ન, બીજી
प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને
विद्धि – જાણ
मे – મારી
पराम् – પરા, ઉચ્ચ, ચેતન
जीवभूताम् – જીવરૂપ
महाबाहो – હે મહાબાહુ
यया – જેના દ્વારા
इदम् – આ
धार्यते – ધારણ કરાય છે
जगत् – જગત

અન્વય

महाबाहो, इयम् अपरा; इतः तु अन्यां जीवभूतां मे परां प्रकृतिं विद्धि, यया इदं जगत् धार्यते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં કહેલી આઠ પ્રકારની પ્રકૃતિને ભગવાન હવે ‘અપરા’ — નિમ્ન — કહે છે. તે નિમ્ન એટલા માટે છે કે તે જડ છે, પરિવર્તનશીલ છે, અને પોતે ચેતનારહિત છે. હવે ભગવાન પોતાની બીજી, ઉચ્ચ શક્તિનું વર્ણન કરે છે — ‘પરા પ્રકૃતિ’, જે ‘જીવભૂતા’ — જીવરૂપ, ચેતન — છે.

આ પરા પ્રકૃતિ સર્વ જીવોમાં સ્થિત ચેતના છે — એ તત્ત્વ જે જુએ છે, જાણે છે, અનુભવે છે. અપરા પ્રકૃતિ શરીર અને મનનું નિર્માણ કરે છે, પરંતુ તેમને જીવન અને ચેતના પરા પ્રકૃતિ આપે છે. જેમ વીજળી વિના બલ્બ, પંખો અને મશીન બધાં નિષ્ક્રિય પડ્યાં રહે છે, તેમ ચેતના વિના શરીર અને મન નિર્જીવ છે.

‘યયેદં ધાર્યતે જગત્’ — આ જ પરા પ્રકૃતિ દ્વારા આ જગત ધારણ કરાય છે. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે કે આ ક્ષેત્રજ્ઞરૂપ પ્રકૃતિ છે, જે જગતની અંદર પ્રવેશીને તેને ધારણ કરે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે જડ પ્રકૃતિ ભોગ્ય છે અને ચેતન જીવ ભોક્તા; જીવ જડ જગતને પોતાના કર્મો માટે ધારણ અને ઉપયોગ કરે છે.

આ શ્લોકનો ઊંડો સંદેશ એ છે કે જડ અને ચેતન — બંને ભગવાનની જ શક્તિઓ છે. આપણે સૌ જીવો ભગવાનની પરા પ્રકૃતિના અંશ છીએ; આપણું વાસ્તવિક સ્વરૂપ દિવ્ય છે. આચાર્યોમાં એ બાબતે મતભેદ છે કે જીવ અને ઈશ્વરનો સંબંધ અંતે અભિન્નતાનો છે (શંકર), અંશ-અંશીનો (રામાનુજ), કે સદા ભિન્નતાનો (મધ્વ), પણ સૌ માને છે કે જીવ ભગવાન પર આશ્રિત છે.

સંદર્ભ

7.4માં આઠ તત્ત્વોવાળી અપરા પ્રકૃતિ કહી; અહીં ચેતન પરા પ્રકૃતિનું વર્ણન છે. આગળના શ્લોક (7.6)માં ભગવાન કહે છે કે સર્વ પ્રાણીઓ આ બંને પ્રકૃતિઓમાંથી ઉત્પન્ન છે, અને તેઓ પોતે સમગ્ર જગતની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયનું કારણ છે.

જીવન-બોધ

તમે માત્ર શરીર અને મનનો સંયોગ નથી, પરંતુ દિવ્ય ચેતનાના અંશ છો. જ્યારે તમે બીજાને જુઓ, ત્યારે તેમનામાં પણ એ જ દિવ્ય ચેતનાને ઓળખો. આ દૃષ્ટિ આત્મસન્માન અને બીજા પ્રત્યે આદર બંને વધારે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પરા પ્રકૃતિ: ભગવાનની ઉચ્ચ, ચેતન પ્રકૃતિ
જીવભૂતા: જીવરૂપ, ચેતનાસ્વરૂપ
અપરા: નિમ્ન, જડ પ્રકૃતિ
ધાર્યતે: ધારણ કરાય છે, ટકેલું છે