ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 23

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt .
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય શરીર છૂટતાં પહેલાં, આ જીવનમાં જ, કામ અને ક્રોધથી ઉત્પન્ન થતા વેગને સહન કરવા સમર્થ બને છે, તે જ યોગી છે અને તે જ સુખી મનુષ્ય છે.

શબ્દાર્થ

  • शक्नोति – સમર્થ છે
  • इह एव – અહીં જ
  • यः – જે
  • सोढुम् – સહન કરવા
  • प्राक् – પહેલાં
  • शरीरविमोक्षणात् – શરીર છૂટતાં પહેલાં
  • कामक्रोधोद्भवम् – કામ-ક્રોધથી ઉત્પન્ન
  • वेगम् – વેગને
  • सः – તે
  • युक्तः – યુક્ત, યોગી
  • सः – તે
  • सुखी – સુખી
  • नरः – મનુષ્ય

અન્વય

यः इह एव शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, सः युक्तः, सः सुखी नरः ।

સમજૂતી

આ શ્લોક સીધી, વ્યવહારુ કસોટી આપે છે. ભગવાને ત્રીજા અધ્યાયમાં કામ અને ક્રોધને સૌથી મોટા શત્રુ કહ્યા હતા; અહીં તેમના તરંગને ‘વેગ’ કહ્યો છે. વેગ અચાનક ઊઠે છે, નદીના પૂરના વેગની જેમ, અને માણસને તાણી જાય છે. જે આ વેગને સહન કરી લે છે, એટલે તેના વશમાં આવતો નથી, તે ‘યુક્ત’ છે અને ‘સુખી’ છે.

‘પ્રાક્શરીરવિમોક્ષણાત્’ — શરીર છૂટતાં પહેલાં. આ વાક્યાંશ બતાવે છે કે સાધનાની કસોટી મૃત્યુ પછી નહીં, જીવતાં છે. જીવનની છેલ્લી ક્ષણ સુધી ચેતવણી રહે છે કે આ વેગોથી સાવધ રહેવું, કારણ કે તે કોઈ પણ ઉંમરે ઊઠી શકે છે. શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ એમ બતાવે છે કે જે મૃત્યુ પહેલાં આ વેગોને સહન કરવામાં કુશળ બન્યો છે તે જ સાચો યોગી છે. રામાનુજ તેને જીવનકાળમાં જ ઇન્દ્રિયજયની સિદ્ધિ રૂપે લે છે.

‘સહન’નો અર્થ દબાવવું નહીં, પણ ઊઠતા વેગને જોવો અને તે મુજબ કર્મ ન કરવું છે. જ્યારે આપણે ક્રોધ કે કામનાના તરંગને ઓળખીને પ્રતિક્રિયા આપ્યા વિના તેને પસાર થવા દઈએ, ત્યારે તે પોતે શાંત થઈ જાય છે.

આવો માણસ સાચા અર્થમાં સુખી છે, કારણ કે તેનું સુખ પરિસ્થિતિઓ કે વેગોના તરંગો પર ટકેલું નથી.

સંદર્ભ

5.22એ વિષયસુખોની ક્ષણભંગુરતા કહી. 5.23 તેની સાથે કામ-ક્રોધના વેગને સહન કરનારનો મહિમા કહે છે. 5.24માં અંદરના સુખવાળા યોગીનું વર્ણન થશે.

જીવન-બોધ

ક્રોધ કે તીવ્ર ઇચ્છાનો તરંગ ઊઠે ત્યારે તરત પ્રતિક્રિયા ન કરો. થોડી ક્ષણો તેને જુઓ; વેગને સહી લેવો એ જ સાચી શક્તિ અને સુખની ચાવી છે.

મુખ્ય શબ્દો

વેગ
કામ-ક્રોધનો તીવ્ર આવેગ
શરીરવિમોક્ષણ
દેહત્યાગ, મૃત્યુ
યુક્ત
યોગમાં સ્થિત, સંતુલિત

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક