શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 20

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam .
sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ ॥

અર્થ

જે પ્રિય પામીને હરખાતો નથી અને અપ્રિય પામીને ઉદ્વિગ્ન થતો નથી, તે સ્થિર બુદ્ધિવાળો, મોહરહિત બ્રહ્મવેત્તા બ્રહ્મમાં સ્થિત છે.

શબ્દાર્થ

प्रियम् – પ્રિયને
प्राप्य – પામીને
न प्रहृष्येत् – હરખાય નહીં
अप्रियम् – અપ્રિયને
प्राप्य – પામીને
च – અને
न उद्विजेत् – ઉદ્વિગ્ન ન થાય
स्थिरबुद्धिः – સ્થિર બુદ્ધિવાળો
असम्मूढः – અસંમૂઢ, મોહરહિત
ब्रह्मवित् – બ્રહ્મવેત્તા
ब्रह्मणि – બ્રહ્મમાં
स्थितः – સ્થિત

અન્વય

स्थिरबुद्धिः असम्मूढः ब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितः, प्रियं प्राप्य न प्रहृष्येत्, अप्रियं च प्राप्य न उद्विजेत् ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં બ્રહ્મમાં સ્થિત થવાની વાત આવી હતી; અહીં ભગવાન તેનાં વ્યવહારુ લક્ષણ આપે છે. જીવનમાં આપણે પ્રિય અને અપ્રિય અનુભવો વચ્ચે ઝૂલતા રહીએ છીએ. પ્રિય આવે તો ફૂલાઈ જઈએ છીએ, અપ્રિય આવે તો તૂટી જઈએ છીએ. બ્રહ્મવેત્તાની ઓળખ એ છે કે તે બંનેમાં સમ રહે છે: ‘ન પ્રહૃષ્યેત્પ્રિયં પ્રાપ્ય નોદ્વિજેત્પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્’.

અહીં ત્રણ વિશેષણો છે: ‘સ્થિરબુદ્ધિ’, જેની બુદ્ધિ ડગમગતી નથી; ‘અસંમૂઢ’, જે મોહથી અસ્પૃશ્ય છે; અને ‘બ્રહ્મવિત્’, જે બ્રહ્મને જાણે છે. આ ત્રણે સાથે ચાલે છે. જ્યાં સુધી આત્મજ્ઞાન સ્થિર થયું નથી, ત્યાં સુધી પ્રિય અને અપ્રિયના તરંગો બુદ્ધિને હલાવતા રહે છે. જ્ઞાન સ્થિર થતાં તેમનો પ્રભાવ ઘટતો જાય છે.

શંકરાચાર્યના મતે આ શ્લોક જ્ઞાનીનાં લક્ષણોનું વર્ણન છે, જેના પરથી બીજા સાધકો પોતાની પ્રગતિ ચકાસી શકે. રામાનુજ તેને આત્મજ્ઞાનીની સંયમિત અવસ્થા કહે છે. આ સરખામણી બીજા અધ્યાયના સ્થિતપ્રજ્ઞ-વર્ણન (2.55–2.58)ની યાદ અપાવે છે.

આનો અર્થ એ નથી કે તે ભાવશૂન્ય છે. તે પ્રિયને સહજતાથી સ્વીકારે છે અને અપ્રિયને ધીરજથી સહે છે, પણ એમના કારણે અંદરની શાંતિ ગુમાવતો નથી. તેનો આનંદ અને શાંતિ પરિસ્થિતિઓ પર નિર્ભર નથી.

સંદર્ભ

5.19માં સમતામાં સ્થિત મનનો મહિમા કહ્યો. 5.20 તે જ સમતાનાં વ્યવહારુ લક્ષણ કહે છે. 5.21માં આ જ સાધકના અંદરના સુખની ચર્ચા આવે છે.

જીવન-બોધ

આગલી વાર કોઈ અપ્રિય સમાચાર કે અતિ પ્રિય તક મળે ત્યારે થોભીને જુઓ કે અંદરની શાંતિ પોતાની જગ્યાએ છે કે નહીં. આ જ સ્થિરતાનો અભ્યાસ છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્થિરબુદ્ધિ: જેની બુદ્ધિ સ્થિર હોય
અસંમૂઢ: મોહ વિનાનો
બ્રહ્મવિત્: બ્રહ્મને જાણનાર