શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 26

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām .
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ॥

અર્થ

કામ અને ક્રોધથી રહિત, સંયમિત ચિત્તવાળા અને આત્માને જાણી લેનારા યતિઓ માટે બ્રહ્મનિર્વાણ ચારે બાજુ (અને જીવનમાં જ) વિદ્યમાન છે.

શબ્દાર્થ

कामक्रोधवियुक्तानाम् – કામ-ક્રોધથી રહિત
यतीनाम् – યતિઓના
यतचेतसाम् – સંયમિત ચિત્તવાળા
विदितात्मनाम् – આત્માને જાણનારા
अभितः – ચારે બાજુ, નજીક
ब्रह्मनिर्वाणम् – બ્રહ્મનિર્વાણ
वर्तते – વર્તે છે

અન્વય

कामक्रोधवियुक्तानां यतचेतसां विदितात्मनां यतीनाम् अभितः ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકની વાત અહીં વધુ સ્પષ્ટ રીતે આગળ વધે છે. ‘અભિતઃ’નો અર્થ છે ચારે બાજુ, નજીક, સર્વ તરફથી. ભગવાન કહે છે કે જે યતિઓએ કામ-ક્રોધથી મુક્તિ મેળવી છે, જેમનું ચિત્ત સંયમિત છે અને જેમણે આત્માને જાણી લીધો છે, તેમના માટે બ્રહ્મનિર્વાણ દૂરની કોઈ વસ્તુ નથી, પણ ચારે બાજુ વિદ્યમાન છે. જીવતાં જ તેઓ તેમાં સ્થિત છે, અને દેહ છૂટ્યા પછી પણ તે તેમને પ્રાપ્ત છે.

અહીં ત્રણ વિશેષણો ફરી સાધનાના સારને દોહરાવે છે: કામક્રોધવિયુક્ત (ત્રીજા અધ્યાયના શત્રુવિજયનું ફળ), યતચેતસ (સંયમિત મન) અને વિદિતાત્મા (આત્મજ્ઞાન પામેલા). આ સ્પષ્ટ કરે છે કે મોક્ષની ચાવી અલૌકિક ચમત્કાર નથી, પણ ચિત્તની શુદ્ધિ અને આત્મબોધ છે.

શંકરાચાર્ય અહીં ‘અભિતઃ’નો અર્થ એમ સમજાવે છે કે આવા જ્ઞાનીઓ માટે મોક્ષ જીવતાં અને શરીર છોડ્યા પછી, બંને અવસ્થામાં વિદ્યમાન છે. રામાનુજ તેમાં ભગવાનની નિકટતાનો અનુભવ જુએ છે. મોક્ષ પછીથી મળનારું કોઈ દૂરનું ઇનામ નથી; તે એના માટે નજીક છે જેણે પોતાની અંદરના અવરોધો હટાવી દીધા છે.

જેમ સૂર્ય દરેક સમયે આકાશમાં હાજર છે અને માત્ર વાદળો હટવાની રાહ છે, તેમ નિર્વાણ સદા નજીક છે, અને કામ-ક્રોધનાં વાદળો હટતાં જ અનુભવમાં આવે છે.

સંદર્ભ

5.25માં ઋષિઓના ચાર ગુણ કહ્યા. 5.26 એ જ ગુણોવાળા યતિઓ માટે નિર્વાણની નજીકતાનું વર્ણન કરે છે. ત્યારબાદ 5.27–5.28માં ધ્યાનયોગની સંક્ષિપ્ત વિધિ આવે છે.

જીવન-બોધ

મુક્તિ અને શાંતિને દૂરના ભવિષ્યની વસ્તુ ન સમજો. કામ-ક્રોધ અને સંશયનાં વાદળો જેટલાં હટશે તેટલો નિર્વાણનો અનુભવ નજીક આવતો જશે.

મુખ્ય શબ્દો

યતિ: સંયમી સાધક, સંન્યાસી
અભિતઃ: ચારે બાજુ, નજીક
વિદિતાત્મા: જેણે આત્માને જાણી લીધો હોય