ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 22

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te .
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ॥

અર્થ

હે કૌંતેય! ઇન્દ્રિય અને વિષયોના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતા ભોગો દુઃખનાં જ કારણ છે અને આદિ-અંતવાળા છે; તેથી બુદ્ધિમાન પુરુષ તેમાં રમતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • ये – જે
  • हि – કારણ કે
  • संस्पर्शजाः – સંસ્પર્શથી ઉત્પન્ન
  • भोगाः – ભોગો
  • दुःखयोनयः – દુઃખનાં કારણ
  • एव – જ
  • ते – તે
  • आद्यन्तवन्तः – આદિ-અંતવાળા
  • कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
  • न रमते – રમતો નથી
  • बुधः – બુધ, જ્ઞાની
  • तेषु – તેમાં

અન્વય

कौन्तेय, ये हि संस्पर्शजाः भोगाः, ते दुःखयोनयः एव आद्यन्तवन्तः; बुधः तेषु न रमते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં આત્મસુખની પ્રશંસા હતી; અહીં વિષયસુખની મર્યાદાઓ બતાવી છે. ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતા સુખને ભગવાન બે કારણોથી ‘દુઃખયોનિ’ કહે છે. પહેલું: તેનો આદિ અને અંત છે. આ સુખ આવે છે અને જાય છે; જતી વખતે ખાલીપણું અને તૃષ્ણા છોડી જાય છે. બીજું: તેની પ્રાપ્તિમાં, રક્ષામાં અને ગુમાવવામાં, ત્રણે અવસ્થાઓમાં ચિંતા અને દુઃખ જોડાયેલાં રહે છે.

‘સંસ્પર્શજા ભોગાઃ’ — સંયોગથી ઉત્પન્ન. તેનો અર્થ કે તેઓ બાહ્ય વસ્તુ અને ઇન્દ્રિયના મેળ પર નિર્ભર છે, અને જ્યાં નિર્ભરતા છે ત્યાં પરાધીનતા છે. જે સુખ માટે બીજું કંઈક જોઈએ, તે તે વસ્તુની ઉપલબ્ધિનું કેદી છે. તેથી ‘બુધ’, એટલે વિવેકી, તેમાં રમતો નથી.

શંકરાચાર્યના મતે વિષયસુખ શરૂઆતમાં સુખ જેવાં લાગે છે, પણ પરિણામે દુઃખ આપે છે, અને તેથી જ્ઞાની તેમને ત્યાજ્ય માને છે. રામાનુજ તેમને આત્મસાક્ષાત્કારના સુખની સરખામણીમાં અત્યંત તુચ્છ બતાવે છે.

આનો અર્થ એ નથી કે જીવનના ભોગોથી નફરત કરવી. તેનો અર્થ એ છે કે આપણે તેમની ક્ષણભંગુરતા ઓળખીએ અને તેમના પર આપણી શાંતિની ઇમારત ન ટેકવીએ.

સંદર્ભ

5.21માં અક્ષય આત્મસુખની વાત કહી. 5.22 વિષયસુખોની ક્ષણભંગુરતા અને દુઃખમયતા કહે છે. 5.23માં કામ-ક્રોધના વેગને સહન કરનારને સુખી કહેવાશે.

જીવન-બોધ

જે સુખનું આયુષ્ય ટૂંકું છે તેના પર જીવનની શાંતિ ન ટેકવો. ભોગોનું સન્માન કરો પણ તેમાં ડૂબો નહીં; વિવેક એ જ છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંસ્પર્શજ ભોગ
ઇન્દ્રિય-વિષય સંયોગથી ઉત્પન્ન સુખ
દુઃખયોનિ
દુઃખને જન્મ આપનાર
આદ્યન્તવન્ત
જેનો આરંભ અને અંત હોય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક