ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 19

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ .
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ ॥

અર્થ

જેમનું મન સમતામાં સ્થિત છે, તેમણે આ જીવનમાં જ સંસારને જીતી લીધો છે; કારણ કે બ્રહ્મ નિર્દોષ અને સમ છે, તેથી તેઓ બ્રહ્મમાં જ સ્થિત છે.

શબ્દાર્થ

  • इह एव – અહીં જ, આ જીવનમાં
  • तैः – તેમના વડે
  • सर्गः – સર્ગ, જન્મ-મરણનો પ્રવાહ
  • जितः – જિતાયેલો છે
  • येषाम् – જેમનું
  • मनः – મન
  • साम्ये – સમતામાં
  • स्थितम् – સ્થિત છે
  • हि – કારણ કે
  • ब्रह्म – બ્રહ્મ
  • निर्दोषम् – નિર્દોષ
  • समम् – સમ
  • तस्मात् – તેથી
  • ते – તેઓ
  • ब्रह्मणि – બ્રહ્મમાં
  • स्थिताः – સ્થિત છે

અન્વય

येषां मनः साम्ये स्थितम्, तैः इह एव सर्गः जितः; हि ब्रह्म निर्दोषं समम्; तस्मात् ते ब्रह्मणि स्थिताः ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકની સમદૃષ્ટિનું ફળ અહીં કહ્યું છે. ‘ઇહૈવ તૈર્જિતઃ સર્ગઃ’ — આ જગતમાં જ તેમણે સર્ગ, એટલે જન્મ-મૃત્યુના ચક્રને જીતી લીધું. મોક્ષ માત્ર મૃત્યુ પછી મળનારું ફળ નથી, આ જ જીવનમાં પ્રાપ્ત થઈ શકે તેવી અવસ્થા છે, જેને જીવનમુક્તિ કહેવાય છે.

તેનું સૂત્ર છે ‘સામ્યે સ્થિતં મનઃ’ — મનનું સમતામાં સ્થિત હોવું. સમતાનો અર્થ છે સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, માન-અપમાન, પોતાના-પારકા, બધામાં મનનું સંતુલિત રહેવું. જેનું મન ઊંચ-નીચની દોડથી મુક્ત છે, તે સંસારના ચક્રથી મુક્ત છે, કારણ કે સંસાર ખરેખર રાગ-દ્વેષના ચડાવ-ઉતારની શૃંખલા છે.

તેનું કારણ ‘નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ’ કહ્યું છે: બ્રહ્મ પોતે નિર્દોષ અને સમ છે. તેથી જેનું મન સમ અને નિર્દોષ થઈ ગયું તે બ્રહ્મ સમાન સ્વભાવવાળો થયો, એટલે બ્રહ્મમાં સ્થિત. શંકરાચાર્ય તેને બ્રહ્મની નિર્વિશેષ, દોષરહિત સમતા સાથે જોડે છે. રામાનુજ અનુસાર જીવાત્માનું સ્વરૂપ પણ બ્રહ્મસદૃશ જ્ઞાનાકાર હોવાથી સમ છે, અને જ્યારે મન ત્યાં સ્થિર થાય ત્યારે સાધક બ્રહ્મ-અનુભવમાં સ્થિત થાય છે.

જીવનમાં આ શ્લોક એક સરળ કસોટી આપે છે: મન કેટલું સમ છે? જ્યાં સમતા છે ત્યાં જ મુક્તિનો આરંભ છે.

સંદર્ભ

5.18ની સમદૃષ્ટિ પછી 5.19 તેનું ફળ કહે છે. 5.20માં બ્રહ્મમાં સ્થિત વ્યક્તિના વ્યવહારનું વર્ણન આવશે.

જીવન-બોધ

મનની સમતા જ સંસાર પર સાચો વિજય છે. સુખ-દુઃખ અને માન-અપમાન વચ્ચે સંતુલનનો અભ્યાસ કરો; આ જ આ જીવનમાં મુક્તિનું દ્વાર છે.

મુખ્ય શબ્દો

સર્ગ
જન્મ-મરણરૂપ સંસારચક્ર
સામ્ય
સમતા, મનનું સંતુલન
નિર્દોષ બ્રહ્મ
દોષરહિત, સમ પરમ તત્ત્વ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક