શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 18

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini .
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ॥

અર્થ

જ્ઞાનીજનો વિદ્યા અને વિનયથી સંપન્ન બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં, હાથીમાં, કૂતરામાં અને ચાંડાળમાં પણ સમદૃષ્ટિ રાખનારા હોય છે.

શબ્દાર્થ

विद्याविनयसम्पन्ने – વિદ્યા અને વિનયથી સંપન્ન
ब्राह्मणे – બ્રાહ્મણમાં
गवि – ગાયમાં
हस्तिनि – હાથીમાં
शुनि – કૂતરામાં
च एव – અને
श्वपाके – ચાંડાળમાં
पण्डिताः – પંડિતો
समदर्शिनः – સમદર્શી

અન્વય

पण्डिताः विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे, गवि, हस्तिनि, शुनि, श्वपाके च एव समदर्शिनः (भवन्ति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક જ્ઞાનીઓની દૃષ્ટિનું વર્ણન કરે છે: “વિદ્યા અને વિનયથી સંપન્ન બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં, હાથીમાં, અને કૂતરામાં તથા ચાંડાલમાં પણ જ્ઞાની સમદર્શી હોય છે.” ઉદાહરણ બહુ વિચારીને પસંદ કર્યું છે. એક છેડે એ વ્યક્તિ છે જેને સમાજ સૌથી વધુ સન્માન આપે, એક વિદ્વાન અને વિનમ્ર બ્રાહ્મણ. પછી જુદી પ્રતિષ્ઠાવાળાં પ્રાણીઓ આવે છે: ગાય, પૂજ્ય; હાથી, પ્રભાવશાળી; કૂતરો, સાધારણ, અને કૂતરાનું માંસ ખાનાર માણસ, તિરસ્કૃત. પ્રભુ તેમને એટલા માટે ગણાવે છે કે બતાવે કે સાચી સમદૃષ્ટિ સમગ્ર વિસ્તારથી પાછી હટતી નથી.

મુખ્ય શબ્દ ‘સમદર્શિનઃ’ છે, એટલે સમાન જોનાર. તેનો અર્થ એ નથી કે જ્ઞાની બધા સાથે એકસરખો વ્યવહાર કરે છે. કોઈ ગાયને એવી રીતે ખવડાવતું નથી જેવી રીતે કૂતરાને, અને હાથીને પોતાના ઘરમાં સ્થાન આપતું નથી. તેનો અર્થ એ કે શરીર, જન્મ, વિદ્યા અને જાતિના બધા ભેદોની પાછળ જ્ઞાની એક જ આત્મા, એક જ બ્રહ્મને દરેકમાં ઉપસ્થિત જુએ છે. તેમનું આચરણ દરેક પરિસ્થિતિને અનુરૂપ રહે છે, પણ તેમના આદરમાં કોઈ શ્રેણી હોતી નથી.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે જ્ઞાની દોષરહિત અને સર્વમાં સમ એવા એ જ બ્રહ્મને બ્રાહ્મણ અને ચાંડાલ બંનેમાં સ્થિત જુએ છે; ભેદ શરીર અને મનના ગુણોના છે, આત્માના નહીં. રામાનુજ સમજાવે છે કે જ્ઞાની દરેકમાં આત્માને એક જ સ્વરૂપનો, જ્ઞાન જેનો સાર છે, અને એ શરીરથી ભિન્ન જુએ છે જેનું રૂપ કર્મને કારણે ભિન્ન છે. મધ્વાચાર્ય પણ ભાર મૂકે છે કે જ્ઞાની સર્વમાં એ જ પરમ પ્રભુને જુએ છે.

રોજની એક કસોટી લો. કોઈ માણસ બૉસ સાથે શાલીન અને વેઇટર સાથે ઉદ્ધત હોઈ શકે; મહેમાન સાથે મીઠું અને નોકર સાથે કઠોર બોલી શકે; ઘરના કૂતરાને પ્રેમ કરે અને કોઈ અજાણ્યાની અવગણના કરે. આ શ્લોકની દૃષ્ટિ આવા વિભાજનને મિટાવી દે છે. તે વર્તનની કૃત્રિમ એકરૂપતા નથી માગતી, પણ એવો આદર માગે છે જે ઉપયોગિતા કે હોદ્દા પર આધારિત ન હોય.

આ નમ્ર લોકો માટે પ્રોત્સાહક શ્લોક પણ છે. શ્લોક કહે છે ‘વિદ્યાવિનયસમ્પન્ને’, વિદ્યા અને વિનયથી સંપન્ન, એટલે સાચી વિદ્યા એ છે જે વિનય આપે. જે વિદ્વાન અહંકારી છે તેણે હજી એ શીખ્યું નથી જે આ શ્લોક શીખવે છે. આ વિચાર 6.9 અને 6.32માં ગુંજે છે, જ્યાં શ્રેષ્ઠ યોગી એ છે જે સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના જેવા જુએ છે અને તેમનાં સુખ-દુઃખને પોતાનાં માને છે, તથા 13.28 અને 18.20માં, જે સર્વ પ્રાણીઓમાં એક અવિનાશી તત્ત્વને જોવાનું બતાવે છે.

સંદર્ભ

5.17માં જ્ઞાનીની નિષ્ઠા અને મોક્ષની વાત કહી. 5.18 તેની દૃષ્ટિનું વર્ણન કરે છે. આગળ 5.19માં કહેવાય છે કે સમતામાં સ્થિત મનવાળા લોકો અહીં જ સંસારને જીતી લે છે.

જીવન-બોધ

દરેક વ્યક્તિમાં, ભલે તે કોઈ પણ પદ, જાતિ કે સ્થિતિની હોય, એક જ ચેતનાને જોવાનો પ્રયત્ન કરો. સમદૃષ્ટિથી આદર અને કરુણા સ્વાભાવિક રીતે વધે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પંડિત: આત્મજ્ઞાની, માત્ર પુસ્તકિયો વિદ્વાન નહીં
સમદર્શી: સર્વમાં સમાન આત્મતત્ત્વ જોનાર
શ્વપાક: સમાજમાં અત્યંત નીચો ગણાયેલો માણસ