શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 25

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ .
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ॥

અર્થ

જેમનાં પાપ ક્ષીણ થયાં છે, જેમના સંશય છેદાઈ ગયા છે, જેમનું ચિત્ત સંયમિત છે અને જેઓ સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં લાગેલા રહે છે, તે ઋષિઓ બ્રહ્મનિર્વાણ પ્રાપ્ત કરે છે.

શબ્દાર્થ

लभन्ते – પ્રાપ્ત કરે છે
ब्रह्मनिर्वाणम् – બ્રહ્મનિર્વાણ
ऋषयः – ઋષિઓ
क्षीणकल्मषाः – જેમનાં પાપ ક્ષીણ થયાં
छिन्नद्वैधाः – જેમના સંશય છેદાઈ ગયા
यतात्मानः – સંયમિત ચિત્તવાળા
सर्वभूतहिते – સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં
रताः – રત, લાગેલા

અન્વય

क्षीणकल्मषाः छिन्नद्वैधाः यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ऋषयः ब्रह्मनिर्वाणं लभन्ते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં યોગીની આંતરિક પૂર્ણતા હતી; અહીં એ જ બ્રહ્મનિર્વાણ પામનાર ઋષિઓની ચાર વિશેષતાઓ કહી છે. પહેલી: ‘ક્ષીણકલ્મષાઃ’ — જેમના દોષ અને પાપ ક્ષીણ થઈ ગયા છે, એટલે ચિત્ત શુદ્ધ થઈ ચૂક્યું છે. બીજી: ‘છિન્નદ્વૈધાઃ’ — જેમના સંશય અને દ્વંદ્વ કપાઈ ગયા છે. જ્યાં સુધી મન બે પક્ષ વચ્ચે ડોલે છે કે શું કરું, શું સાચું છે, ત્યાં સુધી નિર્વાણ દૂર છે. ત્રીજી: ‘યતાત્માનઃ’ — જેમનાં મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો સંયમિત છે.

ચોથી વિશેષતા સૌથી સુંદર છે: ‘સર્વભૂતહિતે રતાઃ’ — સર્વ પ્રાણીઓના કલ્યાણમાં લાગેલા રહેવું. આ ગીતાનો એક મહત્ત્વનો સંકેત છે કે આત્મજ્ઞાનનું ફળ માત્ર એકાંતની અંગત મુક્તિ નથી, પણ સૌ પ્રત્યે કરુણા અને સેવા પણ છે. જે ખરેખર એક આત્માને સૌમાં જુએ છે, તે બીજાના દુઃખથી અસ્પૃશ્ય રહી શકતો નથી.

શંકરાચાર્યના મતે આ શ્લોક સંન્યાસીની એ અવસ્થાઓનું વર્ણન કરે છે જે બ્રહ્મનિર્વાણ તરફ લઈ જાય છે. રામાનુજ તેમાં કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિના સમન્વિત જીવનની ઝલક જુએ છે, જ્યાં જ્ઞાનીનું હૃદય લોકહિતમાં જ રમે છે.

તેથી મોક્ષનો માર્ગ ત્રણ બાબતોમાંથી પસાર થાય છે: અંદરની શુદ્ધિ, સંશયનો નાશ અને બહારની સેવા. તેમાંથી કોઈને પણ છોડીને નિર્વાણની કલ્પના અધૂરી રહે છે.

સંદર્ભ

5.24માં યોગીના અંતઃસુખ અને બ્રહ્મનિર્વાણનું વર્ણન હતું. 5.25 એ જ બ્રહ્મનિર્વાણના અધિકારી ઋષિઓના ગુણ કહે છે, અને 5.26માં યતિઓ માટે નિર્વાણની નજીકતાનું વર્ણન આવે છે.

જીવન-બોધ

ઉચ્ચ સાધનાનું એક લક્ષણ એ છે કે આપણું હૃદય બીજાના કલ્યાણ માટે સહજ રીતે ખુલે. પોતાની સાધનાને સેવા અને કરુણા સાથે જોડો, અને સંશયોને જ્ઞાનની મદદથી કાપો.

મુખ્ય શબ્દો

ક્ષીણકલ્મષ: જેમના પાપ-દોષ ક્ષીણ થયા હોય
છિન્નદ્વૈધ: જેમના સંશય અને દ્વંદ્વ કપાઈ ગયા હોય
સર્વભૂતહિત: સર્વ પ્રાણીઓનું કલ્યાણ