શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 17

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ .
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ॥

અર્થ

જેમની બુદ્ધિ તેમાં (પરમાત્મામાં) જ જોડાયેલી છે, જેમનો આત્મભાવ તેમાં જ છે, જેમની નિષ્ઠા અને પરમ આશ્રય પણ તે જ છે, અને જેમનાં પાપ જ્ઞાનથી ધોવાઈ ગયાં છે, તેઓ એ પદને પામે છે જ્યાંથી ફરી પાછા આવવાનું નથી.

શબ્દાર્થ

तद्बुद्धयः – તેમાં બુદ્ધિ જોડનારા
तदात्मानः – તેમાં જ આત્મભાવવાળા
तन्निष्ठाः – તેમાં જ નિષ્ઠાવાળા
तत्परायणाः – તેને જ પરમ આશ્રય માનનારા
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः – જ્ઞાનથી પાપ ધોનારા
गच्छन्ति – જાય છે
अपुनरावृत्तिम् – અપુનરાવૃત્તિ, ફરી ન આવવાની સ્થિતિ

અન્વય

तद्बुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः अपुनरावृत्तिं गच्छन्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ચાર ‘તત્’ શબ્દો એક પછી એક આવે છે અને બતાવે છે કે જ્ઞાન પામેલા સાધકનું સમગ્ર જીવન કેવી રીતે એક જ દિશામાં એકાગ્ર થઈ જાય છે. ‘તદ્બુદ્ધયઃ’ — તેમની બુદ્ધિ તેમાં જ સ્થિત છે, એટલે નિશ્ચયાત્મક સમજનું કેન્દ્ર એ પરમ તત્ત્વ છે. ‘તદાત્માનઃ’ — તેમનો આત્મભાવ તેમાં જ છે, એટલે તેઓ પોતાને તેનાથી અલગ માનતા નથી. ‘તન્નિષ્ઠાઃ’ — તેમાં જ તેમની સ્થિર નિષ્ઠા છે. ‘તત્પરાયણાઃ’ — તે જ તેમનો પરમ આશ્રય અને લક્ષ્ય છે.

આ ચારે સ્થિતિઓ ક્રમશઃ ઊંડી થતી જાય છે: બુદ્ધિનો નિશ્ચય, આત્મભાવ, નિષ્ઠા અને પરમ શરણ. સાથે ‘જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ’ — જ્ઞાને તેમના બધા દોષ ધોઈ નાખ્યા છે. જેમ વસ્ત્ર સાબુથી સાફ થાય છે, તેમ ચિત્ત જ્ઞાનથી નિર્મળ થઈ જાય છે.

આવા સાધકો ‘અપુનરાવૃત્તિમ્’ પામે છે — એ સ્થિતિ જ્યાંથી જન્મ-મરણના ચક્રમાં પાછા ફરવું પડતું નથી. શંકરાચાર્ય તેને મોક્ષ કહે છે. રામાનુજના મતે તે પરમપદની પ્રાપ્તિ છે. મધ્વાચાર્ય તેને ભગવાનના ધામની પ્રાપ્તિ સાથે જોડે છે.

આ શ્લોક બતાવે છે કે મોક્ષ કોઈ બાહ્ય જાદુનો નહીં, એકાગ્રતા, સમર્પણ અને શુદ્ધતાની પરિપક્વતાનું ફળ છે. જ્યારે ચિત્ત, બુદ્ધિ અને જીવન એક જ સત્ય તરફ વળી જાય છે, ત્યારે પાછા ફરવાની જરૂર જ રહેતી નથી.

સંદર્ભ

5.16માં જ્ઞાનના પ્રકાશની વાત કહી. 5.17 એ જ્ઞાનમાં સ્થિત સાધકોની નિષ્ઠા અને તેમની પરિણતિ (મોક્ષ) કહે છે. 5.18માં તેમની સમદૃષ્ટિનું વર્ણન આવે છે.

જીવન-બોધ

પોતાનું મન, બુદ્ધિ અને જીવન એક ઉચ્ચ લક્ષ્ય તરફ ગોઠવો. જ્યારે બધી શક્તિઓ એક દિશામાં લાગે છે ત્યારે સાધના ફળે છે.

મુખ્ય શબ્દો

તત્પરાયણ: તે જ પરમ આશ્રય અને લક્ષ્ય હોય જેનું
નિર્ધૂતકલ્મષ: જેના દોષ ધોવાઈ ગયા હોય
અપુનરાવૃત્તિ: મોક્ષ — જ્યાંથી પાછા ફરવાનું નથી