ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 15

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ .
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ॥

અર્થ

સર્વવ્યાપી પ્રભુ ન કોઈનું પાપ ગ્રહણ કરે છે કે ન પુણ્ય; જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે, તેથી જ પ્રાણીઓ મોહિત થાય છે.

શબ્દાર્થ

  • विभुः – વિભુ, સર્વવ્યાપી
  • न आदत्ते – સ્વીકારતો નથી
  • कस्यचित् – કોઈનું પણ
  • पापम् – પાપ
  • न च एव – અને નથી જ
  • सुकृतम् – સુકૃત, પુણ્ય
  • अज्ञानेन – અજ્ઞાનથી
  • आवृतम् – ઢંકાયેલું છે
  • ज्ञानम् – જ્ઞાન
  • तेन – તેથી
  • मुह्यन्ति – મોહિત થાય છે
  • जन्तवः – જીવો

અન્વય

विभुः कस्यचित् पापं न आदत्ते, सुकृतं च एव न; ज्ञानम् अज्ञानेन आवृतम्; तेन जन्तवः मुह्यन्ति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકની વાત અહીં આગળ વધે છે. પરમાત્મા ‘વિભુ’ છે, સર્વવ્યાપી અને પૂર્ણ. તે કોઈ જીવના પાપ કે પુણ્યને પોતાના પર લેતો નથી. આ કથન ઈશ્વરની નિષ્પક્ષતા અને તેના નિર્લેપ સ્વરૂપને દર્શાવે છે. જીવ પોતાનાં કર્મોનું ફળ પોતાના જ સંસ્કારો અને કર્મના નિયમ અનુસાર ભોગવે છે; ઈશ્વર ન કોઈને પક્ષપાતથી દંડ આપે છે, ન કોઈને કારણ વિના ઇનામ.

પછી પ્રશ્ન ઊઠે છે: જો એમ હોય તો જીવ આટલો ભ્રમિત કેમ છે? ઉત્તર છે ‘અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનમ્’ — જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે. જેમ વાદળાં સૂર્યને ઢાંકે છે પણ સૂર્ય નષ્ટ થતો નથી, તેમ અજ્ઞાન આત્મજ્ઞાનને આવૃત કરે છે. આ આવરણને કારણે પ્રાણીઓ ભ્રમિત થાય છે અને પોતાને કર્તા, ભોક્તા, સુખી કે દુઃખી માની બેસે છે.

શંકરાચાર્યના મતે આત્મા સર્વવ્યાપી અને પાપ-પુણ્યથી રહિત છે; પાપ-પુણ્યનો સંબંધ અવિદ્યાથી થયેલા કર્તૃત્વના આભાસ સાથે છે. રામાનુજ અહીં ઈશ્વરની ન્યાયશીલતા અને જીવના પોતાના કર્મોની જવાબદારી પર ભાર મૂકે છે.

તેથી અજ્ઞાનનો નાશ જ ઉકેલ છે, અને તે આગલા શ્લોકનો વિષય છે. ભ્રમ બહાર નથી, અંદરના જ્ઞાનના ઢંકાવામાં છે, અને હટાવતાં પ્રકાશ પોતે પ્રગટ થાય છે.

સંદર્ભ

5.14માં સ્વભાવનો સિદ્ધાંત મૂકીને 5.15 ઈશ્વરની નિષ્પક્ષતા અને જીવોના મોહનું કારણ કહે છે. 5.16માં આ અજ્ઞાનના નાશનો ઉપાય — જ્ઞાન — કહેવાય છે.

જીવન-બોધ

તમારાં સુખ-દુઃખ માટે ઈશ્વર કે બીજાઓને દોષ દેતાં પહેલાં જુઓ કે તમારી સમજ કયા અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલી છે. જ્ઞાન તરફ આગળ વધવું એ ભ્રમમાંથી મુક્તિનો માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિભુ
સર્વવ્યાપી પરમાત્મા
સુકૃત
પુણ્ય કર્મ
અજ્ઞાન
આત્મસ્વરૂપનું આવરણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક