ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 16

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ .
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam ॥

અર્થ

પરંતુ જેમનું તે આત્મવિષયક અજ્ઞાન જ્ઞાન દ્વારા નાશ પામ્યું છે, તેમનું તે જ્ઞાન સૂર્યની જેમ તે પરમ તત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

શબ્દાર્થ

  • ज्ञानेन – જ્ઞાનથી
  • तु – પરંતુ
  • तत् – તે
  • अज्ञानम् – અજ્ઞાન
  • येषाम् – જેમનું
  • नाशितम् – નાશ પામ્યું
  • आत्मनः – આત્મવિષયક
  • तेषाम् – તેમનું
  • आदित्यवत् – સૂર્યની જેમ
  • ज्ञानम् – જ્ઞાન
  • प्रकाशयति – પ્રકાશિત કરે છે
  • तत्परम् – તે પરમને

અન્વય

तु येषाम् आत्मनः तत् अज्ञानं ज्ञानेन नाशितम्, तेषां तत् ज्ञानम् आदित्यवत् परं प्रकाशयति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં સમસ્યા હતી: જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે. અહીં ઉકેલ અપાય છે: જ્ઞાન જ અજ્ઞાનનો નાશ કરે છે. ‘જ્ઞાનેન તુ તદજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમાત્મનઃ’ — જેમનું આત્મા સંબંધી અજ્ઞાન જ્ઞાનથી નષ્ટ થઈ ગયું છે. અંધકાર સામે લડવા લાકડીની નહીં, દીવાની જરૂર છે; જેવો પ્રકાશ આવે, અંધકાર પોતે જ જતો રહે છે.

‘આદિત્યવત્’ — સૂર્યની જેમ. સૂર્ય ઊગે ત્યારે તે બધી વસ્તુઓને એકસાથે પ્રકાશિત કરે છે અને અંધકારનું નામોનિશાન રહેતું નથી. આત્મજ્ઞાન પણ એ જ રીતે ‘તત્પરમ્’ — તે પરમ તત્ત્વને — પ્રકાશિત કરી દે છે. અહીં સૂર્યનું દૃષ્ટાંત એટલા માટે સુંદર છે કે સૂર્યને પ્રકાશિત કરવા કોઈ બીજા દીવાની જરૂર પડતી નથી; જ્ઞાન પોતે પ્રકાશમાન છે.

શંકરાચાર્યના મતે આ પરમ તત્ત્વ બ્રહ્મ છે, જે અજ્ઞાન દૂર થતાં પોતાના સહજ રૂપે પ્રગટ થાય છે. રામાનુજના મતે આ જ્ઞાન એ આત્મજ્ઞાન છે જેનાથી સાધક પરમાત્માની નજીક પહોંચે છે.

જે સાધક કર્મ, ભક્તિ અને વિવેક દ્વારા ચિત્ત શુદ્ધ કરે છે, તેના માટે આ જ્ઞાન કોઈ બાહ્ય વસ્તુની પ્રાપ્તિ નહીં, પણ પોતાના જ અંદરના પ્રકાશનું ઉઘાડું થવું છે.

સંદર્ભ

5.15માં કહ્યું કે જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે. 5.16 તેના નાશ અને જ્ઞાનના પ્રકાશને કહે છે. 5.17માં આવા જ્ઞાનીની નિષ્ઠા અને પરિણતિ કહેવાશે.

જીવન-બોધ

મનના અંધકાર સામે લડવાને બદલે જ્ઞાનનો દીવો પ્રગટાવો. નિયમિત અધ્યયન, સત્સંગ અને આત્મચિંતનથી સમજનો પ્રકાશ વધે છે, અને ભ્રમ આપોઆપ મટે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અજ્ઞાન
આત્મસ્વરૂપની અજાણતા
આદિત્યવત્
સૂર્ય સમાન
તત્પરમ્
તે પરમ તત્ત્વ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક