શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 14

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ .
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate ॥

અર્થ

પ્રભુ (પરમાત્મા) લોક માટે ન કર્તાપણું, ન કર્મો, અને ન કર્મફળનો સંયોગ રચે છે; આ બધું સ્વભાવ (પ્રકૃતિ)થી જ પ્રવર્તે છે.

શબ્દાર્થ

न कर्तृत्वम् – કર્તાપણું નહીં
न कर्माणि – કર્મો નહીં
लोकस्य – લોકનું
प्रभुः – પ્રભુ
न सृजति – રચતો નથી
न कर्मफलसंयोगम् – કર્મફળનો સંયોગ નહીં
स्वभावः – સ્વભાવ
तु – પરંતુ
प्रवर्तते – પ્રવર્તે છે

અન્વય

प्रभुः लोकस्य कर्तृत्वं न, कर्माणि न, कर्मफलसंयोगं न सृजति; स्वभावः तु प्रवर्तते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક એક સૂક્ષ્મ અને ઘણી વાર ગૂંચવનારા વિષયને સ્પષ્ટ કરે છે: કર્મો અને તેમનાં ફળો પાછળ ઈશ્વરની ભૂમિકા શું છે? ભગવાન કહે છે કે પ્રભુ જીવ માટે ન કર્તાપણાનો ભાવ રચે છે, ન ખાસ કર્મો લાદે છે, અને ન કર્મ તથા ફળનો સંયોગ જોડે છે. આ બધું ‘સ્વભાવ’થી ચાલે છે, એટલે પ્રકૃતિના પોતાના નિયમો અને જીવના પોતાના સંસ્કારોથી.

શંકરાચાર્યના મતે અહીં ‘પ્રભુ’ આત્મા છે, જે સ્વભાવે અકર્તા છે. કર્તાપણું, કર્મ અને ફળનો સંયોગ આત્માને કારણે નહીં, અવિદ્યાજનિત સ્વભાવને કારણે પ્રતીત થાય છે. તેથી આત્મા માટે કોઈ બંધન નથી. રામાનુજ અને મધ્વાચાર્ય પોતપોતાની રીતે આ શ્લોકમાં જીવની પોતાની પ્રવૃત્તિ, કર્મસંસ્કાર અને ઈશ્વરની સાક્ષી-ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે.

મુખ્ય શિક્ષા એ છે કે આપણે જે કર્તાપણું અનુભવીએ છીએ અને કર્મફળ સાથે જોડાઈએ છીએ, તે આપણા સાચા સ્વરૂપનું નહીં, પ્રકૃતિની પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે. ઈશ્વરને દોષ દેતાં પહેલાં આપણે પોતાનો સ્વભાવ અને સંસ્કાર જોવાના છે.

આ દૃષ્ટિ એક બાજુ આપણને જવાબદારી સાથે જોડે છે અને બીજી બાજુ અહંકારની પકડ ઢીલી કરે છે: આપણે પોતાના સ્વભાવનું અવલોકન કરી તેને બદલવાની સાધના કરી શકીએ છીએ.

સંદર્ભ

5.13માં આત્માનું શરીરરૂપ નગરમાં સાક્ષી રૂપ કહ્યું. 5.14 કર્તૃત્વના સંબંધમાં આત્મા/ઈશ્વરની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરે છે, અને 5.15માં ઈશ્વરના નિષ્પક્ષ હોવાની વાત આવે છે.

જીવન-બોધ

તમારા કર્તાપણા અને પરિણામોની પૂરી જવાબદારી ન તો ઈશ્વર પર નાખો, ન ફક્ત પોતાના અહંકાર પર. પોતાના સ્વભાવ અને સંસ્કારોને ઓળખીને તેમને ધીમે ધીમે પરિષ્કૃત કરવાનો અભ્યાસ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રભુ: સ્વામી — આત્મા કે ઈશ્વર
સ્વભાવ: પ્રકૃતિ અને સંસ્કારોથી બનેલું સહજ વર્તન
કર્મફળસંયોગ: કર્મ અને તેના ફળનું જોડાણ