શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 13

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī .
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ॥

અર્થ

સંયમી દેહધારી પુરુષ સર્વ કર્મોને મનથી (વિવેક દ્વારા) ત્યાગીને, નવ દ્વારવાળા નગર (શરીર)માં, કર્મ કરતો કે કરાવતો ન હોય તેમ, સુખપૂર્વક સ્થિત રહે છે.

શબ્દાર્થ

सर्वकर्माणि – સર્વ કર્મોને
मनसा – મનથી, વિવેકથી
संन्यस्य – ત્યાગીને
आस्ते – રહે છે
सुखम् – સુખપૂર્વક
वशी – વશી, સંયમી
देही – દેહધારી
नवद्वारे – નવ દ્વારવાળા
पुरे – નગર (શરીર)માં
न एव – નથી જ
कुर्वन् – કરતો
न कारयन् – કરાવતો નથી

અન્વય

वशी देही नवद्वारे पुरे सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य, न एव कुर्वन् न कारयन् सुखम् आस्ते ।

સમજૂતી

ભગવાન શરીરને ‘નવદ્વારે પુરે’ — નવ દ્વારવાળું નગર — કહે છે: બે આંખ, બે કાન, બે નાસિકા, મુખ, અને બે ઉત્સર્ગ-દ્વાર. આ નગરમાં આત્મા દેહી રૂપે નિવાસ કરે છે, જેમ રાજા પોતાના નગરમાં. નગરમાં બધા વ્યવહાર, હલનચલન, લેવડદેવડ ચાલતાં રહે છે; રાજા તેમનો સાક્ષી છે, પણ બધું પોતે કરતો નથી.

‘સર્વકર્માણિ મનસા સંન્યસ્ય’ — સર્વ કર્મોને મનથી ત્યાગીને. આ ત્યાગ હાથ-પગનો નથી, ભાવનો છે. એ વિવેક કે ‘હું કર્તા નથી, ઇન્દ્રિયો અને ગુણો કાર્યરત છે’. જ્યારે કર્તાપણાનો ભાવ છૂટે છે, ત્યારે ‘નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્’ — તે પોતે કરતો નથી, અને એ અભિમાન સાથે બીજા પાસે કરાવતો પણ નથી.

શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ એમ કરે છે કે વિવેકી પુરુષ આત્માને કર્મોથી અલગ જાણીને, કોઈ આયાસ વિના પોતાના સ્વરૂપમાં સુખપૂર્વક સ્થિત રહે છે. ‘સુખમ્ આસ્તે’ — સુખથી રહે છે. રામાનુજ તેને આત્માના કર્તૃત્વરહિત સ્વરૂપના બોધ રૂપે લે છે.

સંદેશ એ છે કે અંદરનો શાંત સાક્ષી બહારના કાર્યવ્યાપાર વચ્ચે પણ અડગ રહી શકે છે. એ જ પરમ વિશ્રામ છે.

સંદર્ભ

5.12માં ફળત્યાગથી શાંતિની વાત કહી. 5.13માં એ જ વાતની ઊંડાઈ: કર્મોનો માનસિક ત્યાગ અને આત્માનું સાક્ષી રૂપ. આગલો શ્લોક 5.14 કહે છે કે કર્તાપણું આત્માનો સ્વભાવ નથી.

જીવન-બોધ

કામની દોડધામ વધે ત્યારે અંદરના સાક્ષી તરફ પાછા વળો. બહારની પ્રવૃત્તિ વચ્ચે પણ અંદર એક શાંત ઠેકાણું છે, જ્યાંથી તમે બધું ગભરાટ વિના જોઈ શકો છો.

મુખ્ય શબ્દો

નવદ્વાર પુર: નવ દ્વારવાળું નગર — માનવ શરીર
દેહી: શરીરમાં રહેતો આત્મા
માનસિક સંન્યાસ: આંતરિક વિવેકથી કર્મોના કર્તાપણાનો ત્યાગ