શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 12

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm .
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate ॥

અર્થ

યોગયુક્ત પુરુષ કર્મફળનો ત્યાગ કરીને સ્થિર (નિષ્ઠાજન્ય) શાંતિ પામે છે; જ્યારે યોગરહિત પુરુષ કામનાથી પ્રેરાઈને ફળમાં આસક્ત થાય છે અને બંધાય છે.

શબ્દાર્થ

युक्तः – યોગયુક્ત
कर्मफलम् – કર્મફળને
त्यक्त्वा – છોડીને
नैष्ठिकीम् – નિષ્ઠાજન્ય, સ્થિર
शान्तिम् – શાંતિને
आप्नोति – પામે છે
अयुक्तः – અયુક્ત
कामकारेण – કામનાથી પ્રેરાઈને
फले – ફળમાં
सक्तः – આસક્ત
निबध्यते – બંધાય છે

અન્વય

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा नैष्ठिकीं शान्तिम् आप्नोति; अयुक्तः कामकारेण फले सक्तः निबध्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક બે પ્રકારના કર્તાની સીધી સરખામણી છે, અને બંનેનાં કર્મ બહારથી સરખાં હોઈ શકે. ફેર ફક્ત એક વાતનો છે: ફળ પ્રત્યે મનની સ્થિતિ. ‘યુક્ત’ પુરુષ કર્મ કરે છે પણ ફળ ઈશ્વર પર છોડી દે છે. તેનું પરિણામ છે ‘નૈષ્ઠિકી શાંતિ’ — એ શાંતિ જે પરિસ્થિતિના ચડાવ-ઉતારથી હલતી નથી, જે નિષ્ઠાથી ઉપજી છે.

બીજી તરફ ‘અયુક્ત’ પુરુષ કામનાથી પ્રેરિત છે. તેનું દરેક કાર્ય કોઈ ચાહ માટે છે. તેથી તે ફળથી બંધાઈ જાય છે: સફળતા મળે તો અહંકાર અને ડર કે ક્યાંક છીનવાઈ ન જાય, નિષ્ફળતા મળે તો દુઃખ. તેની પાસે કર્મ છે પણ શાંતિ નથી.

શંકરાચાર્યના મતે ‘નૈષ્ઠિકી શાંતિ’નો અર્થ મોક્ષરૂપ પરમ શાંતિ છે, જે ક્રમશઃ ચિત્તશુદ્ધિ, જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અને જ્ઞાનનિષ્ઠા દ્વારા મળે છે. રામાનુજ તેને આત્મસાક્ષાત્કારથી ઉત્પન્ન શાંતિ કહે છે. બંને એ વાત પર એકમત છે કે ફળની આસક્તિ શાંતિની શત્રુ છે.

જીવનમાં આ શ્લોક એક વ્યવહારુ કસોટી આપે છે: આપણા કર્મનું મૂલ્ય એમાં છે કે તેણે આપણા મનને કેટલું સ્થિર રાખ્યું, માત્ર એમાં નહીં કે તેણે શું અપાવ્યું.

સંદર્ભ

5.11માં કર્મનું પ્રયોજન આત્મશુદ્ધિ કહ્યું. 5.12 તેનું ફળ શાંતિ રૂપે બતાવે છે અને આસક્તના બંધન સાથે સરખામણી કરે છે. 5.13માં સંન્યાસીની સ્થિતિનું વર્ણન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

કર્મ કરતી વખતે તપાસો કે તમારું મન ફળ સાથે કેટલું બંધાયેલું છે. ફળની ચિંતા જેટલી ઘટશે તેટલી શાંતિ વધશે; તમારા હાથમાં પ્રયત્ન છે, પરિણામ નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

નૈષ્ઠિકી શાંતિ: નિષ્ઠાથી ઉત્પન્ન સ્થાયી શાંતિ
કામકાર: કામનાથી પ્રેરિત આચરણ
અયુક્ત: યોગ વિનાનો, અસમાહિત