ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 11

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi .
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ॥

અર્થ

કર્મયોગીઓ આસક્તિ છોડીને, માત્ર અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે, શરીર, મન, બુદ્ધિ અને કેવળ (મમતા વિનાની) ઇન્દ્રિયો વડે કર્મ કરે છે.

શબ્દાર્થ

  • योगिनः – યોગીઓ
  • कर्म – કર્મ
  • कुर्वन्ति – કરે છે
  • कायेन – શરીર વડે
  • मनसा – મન વડે
  • बुद्ध्या – બુદ્ધિ વડે
  • केवलैः – કેવળ, મમતા વિનાની
  • इन्द्रियैः – ઇન્દ્રિયો વડે
  • अपि – પણ
  • सङ्गम् – આસક્તિ
  • त्यक्त्वा – છોડીને
  • आत्मशुद्धये – આત્મશુદ્ધિ માટે

અન્વય

योगिनः सङ्गं त्यक्त्वा आत्मशुद्धये कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः अपि कर्म कुर्वन्ति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં કર્મયોગીના કર્મનું સ્વરૂપ કહ્યું; હવે તેનું પ્રયોજન કહેવાય છે — ‘આત્મશુદ્ધયે’, એટલે પોતાના અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે. કર્મયોગીનો ઉદ્દેશ ધન, યશ કે સ્વર્ગ નથી, પણ ચિત્તને નિર્મળ બનાવવું છે જેથી આત્મજ્ઞાનનો પ્રકાશ ટકી શકે.

શ્લોકમાં ચાર સાધન ગણાવ્યાં છે: કાયા, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો. આ બતાવે છે કે કર્મયોગ માત્ર શારીરિક શ્રમ નથી; મનથી વિચાર, બુદ્ધિથી નિશ્ચય અને વાણી તથા ઇન્દ્રિયોથી વ્યવહાર, બધું કર્મ છે. ‘કેવલૈરિન્દ્રિયૈઃ’માં ‘કેવળ’નો તાત્પર્ય છે મમતા વિનાની, એટલે એ ભાવ કે આ ઇન્દ્રિયો મારી અંગત મિલકત નથી, ઈશ્વરનું સાધન છે. શંકરાચાર્યના મતે ‘કેવળ’નો અર્થ ‘મારું’ના અભિમાન વિનાની.

રામાનુજ અનુસાર યોગી આ બધાથી માત્ર આત્મશુદ્ધિના હેતુથી ભગવદ્-આરાધના રૂપ કર્મ કરે છે, ફળની ચાહથી નહીં. આ રીતે કર્મ તેમના માટે બાંધનારી વસ્તુ નહીં, શોધનનું સાધન બની જાય છે.

આ શ્લોક આપણને કર્મનો એક આંતરિક ઉદ્દેશ આપે છે: દરેક કાર્ય પોતાના અંદરના કોઈ મેલને ધોવાનો અવસર પણ બની શકે, જો આપણે તેને આસક્તિ વિના કરીએ.

સંદર્ભ

5.10માં કમળપત્રની ઉપમા પછી 5.11 કર્મયોગીના કર્મનો ઉદ્દેશ કહે છે. 5.12માં તેનું ફળ — શાંતિ — અને આસક્ત વ્યક્તિના બંધનની સરખામણી આવે છે.

જીવન-બોધ

તમારા કામ પાસેથી માત્ર કમાણી કે દેખાવની ચાહને બદલે એ પણ પૂછો: શું આ કર્મ મને અંદરથી વધુ સારો અને નિર્મળ બનાવી રહ્યું છે? કામને આત્મવિકાસનું સાધન બનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

આત્મશુદ્ધિ
અંતઃકરણની શુદ્ધિ
કેવળ (ઇન્દ્રિય)
મમતા અને આસક્તિથી રહિત
યોગી
કર્મયોગમાં સ્થિત સાધક

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક