શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 9

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi .
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ॥

અર્થ

બોલતાં, ત્યાગ કરતાં, ગ્રહણ કરતાં, આંખ ખોલતાં અને મીંચતાં પણ, ‘ઇન્દ્રિયો જ ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વર્તે છે’ એમ દૃઢતાથી ધારણ કરીને (તે માને કે હું કંઈ કરતો નથી).

શબ્દાર્થ

प्रलपन् – બોલતાં
विसृजन् – ત્યાગ કરતાં
गृह्णन् – ગ્રહણ કરતાં
उन्मिषन् – આંખ ખોલતાં
निमिषन् – આંખ મીંચતાં
अपि – પણ
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયો
इन्द्रियार्थेषु – ઇન્દ્રિયવિષયોમાં
वर्तन्ते – વર્તે છે
इति – એમ
धारयन् – ધારણ કરતો, સમજતો

અન્વય

(तत्त्ववित्) प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि, इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु वर्तन्ते इति धारयन् (न एव किञ्चित् करोमि इति मन्येत) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક 5.8નો જ વિસ્તાર છે, અને વાક્ય તેની સાથે પૂર્ણ થાય છે. અહીં ભગવાન બીજી કેટલીક ક્રિયાઓ ગણાવે છે: બોલવું, ત્યાગવું, ગ્રહણ કરવું, આંખો ખોલવી અને બંધ કરવી. આ યાદીના અંતે એક અત્યંત સરળ કારણ અપાયું છે — ‘ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્’ — ઇન્દ્રિયો જ પોતાના વિષયોમાં વર્તે છે.

અહીં ‘ધારયન્’ શબ્દ પર ધ્યાન આપો. તે માત્ર માનવું કે સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન નથી; તે દૃઢતાથી મનમાં ધારણ કરવું છે, એક જીવંત બોધ. ત્રીજા અધ્યાયના ‘ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે’ (3.28)નું અહીં વધુ સરળ રૂપ છે. આંખ રૂપને જુએ છે, કાન શબ્દ સાંભળે છે, હાથ વસ્તુ પકડે છે, અને સાક્ષી આત્મા આ સૌથી અલગ રહે છે.

શંકરાચાર્યના મતે આ શ્લોકથી પૂર્ણ રીતે સ્પષ્ટ થાય છે કે તત્ત્વવેત્તાનો બધો વ્યવહાર ઇન્દ્રિયોમાં જ થાય છે અને તેમાં આત્માનું કર્તૃત્વ નથી. રામાનુજના મતે યોગી કર્મને ઈશ્વરનું માનીને કરે છે, તેથી ‘હું કરું છું’નો ભાવ રાખતો નથી.

આ બોધ એક સાધના છે. તેને વારંવાર સ્મરણ કરવાથી ધીમે ધીમે અહંકારની પકડ ઢીલી પડે છે, અને કર્મમાં સહજ સ્વતંત્રતા ઊતરે છે.

સંદર્ભ

5.8માં યોગીના ‘નૈવ કિંચિત્કરોમિ’ ભાવનું વર્ણન શરૂ થયું હતું, જે 5.9માં પૂર્ણ થાય છે. તરત પછી 5.10 એ જ વ્યક્તિ માટે કમળપત્રની ઉપમા આપે છે.

જીવન-બોધ

દિવસભરના કામ દરમિયાન ક્યારેક પોતાને કહો: ‘આ ઇન્દ્રિયો પોતાનું કામ કરી રહી છે અને હું તેમનો સાક્ષી છું.’ આ નાનું સ્મરણ તણાવ અને અહંકાર બંનેને હળવા કરી દે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ધારયન્: દૃઢ બોધ સાથે સ્થિર રાખવું
ઇન્દ્રિયાર્થ: ઇન્દ્રિયોના વિષયો — રૂપ, શબ્દ વગેરે
નિમેષ-ઉન્મેષ: આંખ મીંચવી અને ખોલવી