શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 8

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit .
paśyañśruṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ॥

અર્થ

યોગયુક્ત તત્ત્વજ્ઞ પુરુષ જોતાં, સાંભળતાં, સ્પર્શતાં, સૂંઘતાં, ખાતાં, ચાલતાં, સૂતાં અને શ્વાસ લેતાં પણ એમ જ માને કે ‘હું કંઈ જ કરતો નથી’.

શબ્દાર્થ

न एव – જરા પણ નહીં
किञ्चित् – કંઈ પણ
करोमि – કરું છું
इति – એમ
मन्येत – માને
युक्तः – યોગયુક્ત
तत्त्ववित् – તત્ત્વજ્ઞ
पश्यन् – જોતાં
शृण्वन् – સાંભળતાં
स्पृशन् – સ્પર્શતાં
जिघ्रन् – સૂંઘતાં
अश्नन् – ખાતાં
गच्छन् – ચાલતાં
स्वपन् – સૂતાં
श्वसन् – શ્વાસ લેતાં

અન્વય

युक्तः तत्त्ववित् पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् 'न एव किञ्चित् करोमि' इति मन्येत ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં કહ્યું કે યોગી કર્મ કરવા છતાં લેપાતો નથી. હવે ભગવાન તેની આંતરિક દૃષ્ટિ બતાવે છે. તે જાણે છે ‘નૈવ કિંચિત્ કરોમિ’ — હું કંઈ કરતો નથી. આ કથન આળસ કે જવાબદારીથી ભાગવાનું નથી, ઊંડા તત્ત્વબોધનું છે. જે આત્માનું સાક્ષી સ્વરૂપ જાણે છે, તેને દેખાય છે કે જોવું, સાંભળવું, ખાવું, ચાલવું, શ્વાસ લેવો વગેરે ક્રિયાઓ ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણની છે, આત્માની નહીં.

શ્લોકમાં રોજિંદા જીવનની ક્રિયાઓની યાદી છે: જોવું, સાંભળવું, સ્પર્શ, સૂંઘવું, ખાવું, ચાલવું, સૂવું, શ્વાસ લેવો. આ બધી જીવનની સહજ, લગભગ અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ છે, અને તેમના દ્વારા ભગવાન બતાવે છે કે શરીર-મનની સમગ્ર ચેષ્ટાઓ પ્રકૃતિના ગુણોની રમત છે. શંકરાચાર્યના મતે આ તત્ત્વવિત્નું દર્શન છે કે આત્મા અકર્તા છે અને બધી ક્રિયાઓ ઇન્દ્રિયોની છે. રામાનુજ અનુસાર કર્મયોગી જાણે છે કે આ કર્મો ભગવાનની શક્તિથી, તેમની જ આરાધના માટે થઈ રહ્યાં છે.

આનો અર્થ એ નથી કે તે નિષ્ક્રિય બની જાય છે. તે પૂર્ણ મનથી કર્મ કરે છે, પણ ‘હું કર્તા છું’નો અહંકાર રાખતો નથી. એથી જ કર્મ તેને બાંધતાં નથી.

આ દૃષ્ટિ જીવનમાં અદ્ભુત હળવાશ લાવે છે: કામ થાય છે, પણ તેનો બોજ રહેતો નથી.

સંદર્ભ

5.7માં યોગીના કર્મમાં અલિપ્ત રહેવાની વાત કહી. 5.8–5.9 તેનું કારણ કહે છે: તે પોતાને કર્તા માનતો નથી. 5.10માં કમળપત્રની ઉપમાથી આ જ વાત વધુ સ્પષ્ટ કરાશે.

જીવન-બોધ

રોજિંદા કામ કરતાં પણ તેના સાક્ષી બનવાનો અભ્યાસ કરો. જ્યારે અહંકાર હટે છે ત્યારે કામ સહજ બને છે અને મન પર બોજ રહેતો નથી.

મુખ્ય શબ્દો

તત્ત્વવિત્: વાસ્તવિક સ્વરૂપ જાણનાર
સાક્ષીભાવ: કર્મોને નિર્લિપ્ત થઈને જોવાં
અકર્તૃત્વ: કર્તા ન હોવાનો બોધ