શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 5, શ્લોક 7

અધ્યાય 5 – કર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ .
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ॥

અર્થ

જે યોગયુક્ત, શુદ્ધ અંતઃકરણવાળો, મન-દેહને જીતેલો, ઇન્દ્રિયો જીતનાર અને સર્વ પ્રાણીઓના આત્માને પોતાનો આત્મા જાણનાર છે, તે કર્મ કરતાં પણ લેપાતો નથી.

શબ્દાર્થ

योगयुक्तः – યોગયુક્ત
विशुद्धात्मा – વિશુદ્ધ અંતઃકરણવાળો
विजितात्मा – જીતેલા મન-દેહવાળો
जितेन्द्रियः – ઇન્દ્રિયો જીતનાર
सर्वभूतात्मभूतात्मा – જેનો આત્મા સર્વ પ્રાણીઓનો આત્મા બન્યો છે
कुर्वन् – કરતો
अपि – પણ
न लिप्यते – લેપાતો નથી

અન્વય

योगयुक्तः विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः सर्वभूतात्मभूतात्मा (सन्) कुर्वन् अपि न लिप्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક કર્મયોગીની પૂર્ણ વ્યાખ્યા આપે છે, અને તેમાં પાંચ વિશેષણો છે. તે ‘યોગયુક્ત’ છે — કર્મયોગમાં સ્થિત. તે ‘વિશુદ્ધાત્મા’ છે — જેનું અંતઃકરણ પવિત્ર છે. તે ‘વિજિતાત્મા’ છે — જેણે પોતાનાં મન અને શરીરને વશ કર્યાં છે. તે ‘જિતેન્દ્રિય’ છે. અને સૌથી ઊંચી વાત એ કે તે ‘સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મા’ છે — જેનો આત્મા સર્વ પ્રાણીઓના આત્મા સાથે એક થઈ ગયો છે.

છેલ્લું વિશેષણ અત્યંત ઊંડું છે. શંકરાચાર્યના મતે તેનો અર્થ એ છે કે તેને સર્વ પ્રાણીઓમાં પોતાનો જ આત્મા દેખાય છે, તેથી કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ કે ભેદભાવ શક્ય નથી. રામાનુજ અનુસાર તેની દૃષ્ટિમાં બધા પ્રાણીઓ એ જ પરમાત્માનું શરીર છે. જ્યારે કર્તાની દૃષ્ટિ આટલી વ્યાપક હોય, ત્યારે કર્મ તેને બાંધી શકતું નથી.

‘કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે’ — કરતો હોવા છતાં લેપાતો નથી. કમળનું પાન પાણીમાં રહીને પણ ભીંજાતું નથી. તેનાં કર્મોમાં સ્વાર્થ, કર્તાપણાનું અભિમાન અને ફળની ચાહ નથી, તેથી પાપ-પુણ્યની છાપ પડતી નથી.

આ એવો આદર્શ છે જેમાં વ્યક્તિ પૂર્ણ સક્રિય પણ છે અને પૂર્ણ સ્વતંત્ર પણ. સંસારમાં રહીને સંસારથી અસ્પૃશ્ય રહેવું એ જ કર્મયોગનું ફળ છે.

સંદર્ભ

5.6માં કર્મયોગના શીઘ્ર ફળની વાત કહી. 5.7 તે યોગીની સ્થિતિ કહે છે. ત્યારબાદ 5.8–5.9માં કહેવાશે કે તે પોતાના કર્મોને કઈ દૃષ્ટિથી જુએ છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણાં કર્મ સૌના કલ્યાણની ભાવનાથી થાય અને મન શુદ્ધ તથા સંયમિત રહે, ત્યારે કર્મ આપણને થકવતાં કે બાંધતાં નથી. વ્યાપક દૃષ્ટિ જ અનાસક્તિનો આધાર છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિશુદ્ધાત્મા: પવિત્ર અંતઃકરણવાળો
જિતેન્દ્રિય: જેણે ઇન્દ્રિયોને વશ કરી હોય
સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મા: સર્વ પ્રાણીઓમાં પોતાના જ આત્માને જોનાર