શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 13

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me .
sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ॥

અર્થ

હે મહાબાહો! સર્વ કર્મોની સિદ્ધિ માટે સાંખ્ય-સિદ્ધાંતમાં કહેલાં આ પાંચ કારણો તું મારી પાસેથી સારી રીતે જાણ.

શબ્દાર્થ

पञ्च – પાંચ
एतानि – આ
महाबाहो – હે મહાબાહો
कारणानि – કારણો
निबोध – સારી રીતે જાણ
मे – મારી પાસેથી
साङ्ख्ये – સાંખ્ય (જ્ઞાન) શાસ્ત્રમાં
कृतान्ते – જેમાં કર્મોનો અંત થાય છે તે સિદ્ધાંતમાં
प्रोक्तानि – કહેવાયાં છે
सिद्धये – સિદ્ધિ માટે
सर्वकर्मणाम् – સર્વ કર્મોની

અન્વય

महाबाहो, सर्वकर्मणां सिद्धये साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि एतानि पञ्च कारणानि मे निबोध ।

સમજૂતી

ત્યાગનું વિવેચન પૂરું કર્યા પછી ભગવાન હવે એક ઊંડા દાર્શનિક પ્રશ્ન તરફ વળે છે — કર્મ ખરેખર કોણ કરે છે? જો મનુષ્ય સમજી લે કે કર્મ કયાં કયાં કારણોથી સંપન્ન થાય છે, તો તેનું ‘હું જ કર્તા છું’ એવું અભિમાન આપોઆપ ઢીલું પડે છે. અને આ જ અભિમાન બંધનનું મૂળ છે. તેથી કર્તૃત્વ-અભિમાનનો ત્યાગ, જે સાચા ત્યાગનું સૌથી સૂક્ષ્મ રૂપ છે, આ વિશ્લેષણથી સરળ બને છે.

ભગવાન કહે છે કે આ પાંચ કારણો ‘સાઙ્ખ્યે કૃતાન્તે’માં કહેવાયાં છે. ‘સાંખ્ય’નો અર્થ અહીં કપિલનું સાંખ્યદર્શન પણ થઈ શકે અને વ્યાપક રીતે આત્મા-અનાત્માના વિવેકનું જ્ઞાનશાસ્ત્ર પણ. ‘કૃતાન્ત’નો અર્થ છે ‘જ્યાં કૃત (કર્મ)નો અંત થાય’ — એટલે એવું જ્ઞાન જેનાથી સર્વ કર્મોની સમાપ્તિ થાય. શંકરાચાર્ય ‘સાંખ્ય’ને વેદાંત એટલે ઉપનિષદ્-જ્ઞાન માને છે, જેમાં આત્માને અકર્તા કહ્યો છે.

‘નિબોધ મે’ — મારી પાસેથી સારી રીતે સમજ — આ આમંત્રણ વિષયની ગંભીરતા બતાવે છે. આ માત્ર બૌદ્ધિક માહિતી નહીં, પણ એવી સમજ છે જે મનુષ્યનો પોતાના વિશેનો દૃષ્ટિકોણ બદલી નાખે છે. આગળના શ્લોકમાં આ પાંચ કારણોની યાદી અપાશે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે ત્યાગી કર્મફળથી બંધાતો નથી. હવે આત્મા અકર્તા કેમ છે તે સમજાવવા ભગવાન કર્મનાં પાંચ કારણોની ભૂમિકા બાંધે છે. આગળના શ્લોક (18.14)માં આ પાંચે કારણો ગણાવ્યાં છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ કાર્ય ફક્ત આપણા પ્રયત્નથી પૂરું થતું નથી; અનેક કારણો તેમાં ફાળો આપે છે. આ સત્ય સમજવાથી સફળતામાં અહંકાર અને નિષ્ફળતામાં નિરાશા બંને ઘટે છે. પોતાનાં કર્મોની ઊંડી તપાસ નમ્રતા લાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાંખ્ય: આત્મા-અનાત્માનો વિવેક કરતું જ્ઞાનશાસ્ત્ર
કૃતાન્ત: જેમાં કર્મોનો અંત થાય તે સિદ્ધાંત
કારણ: કર્મની સિદ્ધિમાં સહાયક હેતુ
સિદ્ધિ: કર્મનું સંપન્ન થવું