શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 14

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham .
vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ॥

અર્થ

આ વિષયમાં (કર્મસિદ્ધિનાં) પાંચ કારણો છે — અધિષ્ઠાન (શરીર), કર્તા, જુદાં જુદાં કરણો (ઇન્દ્રિયો), અનેક પ્રકારની જુદી જુદી ચેષ્ટાઓ, અને પાંચમું દૈવ.

શબ્દાર્થ

अधिष्ठानम् – આધાર — શરીર
तथा – તથા
कर्ता – કર્તા — અહંકારયુક્ત જીવ
करणम् – સાધનો — ઇન્દ્રિયો અને મન-બુદ્ધિ
च – અને
पृथग्विधम् – જુદા જુદા પ્રકારનાં
विविधाः – અનેક પ્રકારની
च – અને
पृथक् – જુદી જુદી
चेष्टाः – ક્રિયાઓ, પ્રાણોની ગતિઓ
दैवम् – દૈવ — અધિષ્ઠાતા દેવતા, અંતર્યામી ઈશ્વર કે પ્રારબ્ધ
च एव – અને પણ
अत्र – અહીં
पञ्चमम् – પાંચમું

અન્વય

अत्र अधिष्ठानं तथा कर्ता पृथग्विधं करणं च विविधाः पृथक् चेष्टाः च पञ्चमं दैवं च एव ।

સમજૂતી

ભગવાન હવે કર્મનાં પાંચ કારણો ગણાવે છે. પહેલું ‘અધિષ્ઠાન’ — જેમાં કર્મ થાય છે તે આધાર, એટલે શરીર. શરીર વિના કોઈ ભૌતિક કર્મ શક્ય નથી. બીજું ‘કર્તા’ — જે ‘હું કરું છું’ એમ માને છે. આ અહંકારયુક્ત જીવ છે, જે કર્મનો સંકલ્પ કરે છે.

ત્રીજું ‘પૃથગ્વિધં કરણમ્’ — જુદા જુદા પ્રકારનાં સાધનો, એટલે જ્ઞાનેન્દ્રિયો (આંખ, કાન વગેરે), કર્મેન્દ્રિયો (હાથ, પગ, વાણી વગેરે) અને અંતઃકરણ (મન, બુદ્ધિ). દરેક સાધનનું પોતાનું અલગ કાર્ય છે. ચોથું ‘વિવિધાઃ પૃથક્ ચેષ્ટાઃ’ — અનેક પ્રકારની જુદી જુદી ચેષ્ટાઓ, જેને પ્રાણ, અપાન વગેરે પાંચ પ્રાણોની ક્રિયાઓ પણ માનવામાં આવે છે. એ જ શરીર અને ઇન્દ્રિયોને ગતિ આપે છે.

પાંચમું અને અત્યંત મહત્ત્વનું કારણ છે ‘દૈવ’. આચાર્યોએ તેના અનેક અર્થ આપ્યા છે. શંકરાચાર્ય મુજબ દૈવ એટલે ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ — જેમ કે આંખના સૂર્ય, હાથના ઇન્દ્ર. રામાનુજાચાર્ય દૈવને અંતર્યામી પરમાત્મા માને છે, જે સૌની અંદર રહી કર્મને શક્ય બનાવે છે. મધ્વાચાર્ય પણ દૈવને સૌના પ્રેરક ભગવાન વિષ્ણુ જ માને છે. કેટલાક તેને પ્રારબ્ધ કે ભાગ્ય તરીકે પણ સમજે છે — તે અદૃશ્ય તત્ત્વ જે આપણા પ્રયત્નો છતાં પરિણામને પ્રભાવિત કરે છે.

આ યાદીનો ગૂઢ અર્થ છે: આત્મા આ પાંચમાંનો કોઈ નથી. આત્મા તો સાક્ષી છે, જેની હાજરીમાં આ પાંચે પોતાનું કાર્ય કરે છે. કર્મ આ પાંચના સંયોગથી થાય છે, તેથી કોઈ એકને — ખાસ કરીને શુદ્ધ આત્માને — એકમાત્ર કર્તા માનવો એ અજ્ઞાન છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને પાંચ કારણોની ભૂમિકા બાંધી. આ શ્લોકમાં તેઓ પાંચે ગણાવે છે. આગળના શ્લોક (18.15)માં કહેવાયું છે કે શરીર, વાણી અને મનથી થતાં બધાં કર્મો — યોગ્ય હોય કે અયોગ્ય — આ જ પાંચ કારણોથી થાય છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ સફળતા પાછળ શરીર, બુદ્ધિ, સાધનો, પ્રયત્ન અને ઈશ્વરકૃપા — સૌનો ફાળો હોય છે. આ યાદ રાખવાથી અહંકાર વધતો નથી અને કૃતજ્ઞતાનો ભાવ જાગે છે. પરિણામ ફક્ત આપણા હાથમાં નથી, તેથી પ્રયત્ન પૂરો કરો અને ફળ સહજતાથી સ્વીકારો.

મુખ્ય શબ્દો

અધિષ્ઠાન: કર્મનો આધાર — શરીર
કર્તા: ‘હું કરું છું’ એમ માનનાર અહંકારયુક્ત જીવ
કરણ: ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ — કર્મનાં સાધનો
ચેષ્ટા: પ્રાણોની વિવિધ ક્રિયાઓ
દૈવ: અધિષ્ઠાતા દેવતા, અંતર્યામી ઈશ્વર કે પ્રારબ્ધ