ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 12

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam .
bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ॥

અર્થ

કર્મફળનો ત્યાગ ન કરનારાઓને મૃત્યુ પછી કર્મોનું અનિષ્ટ (અપ્રિય), ઇષ્ટ (પ્રિય) અને મિશ્ર — એમ ત્રણ પ્રકારનું ફળ મળે છે; પરંતુ સંન્યાસીઓને ક્યારેય મળતું નથી.

શબ્દાર્થ

  • अनिष्टम् – અપ્રિય, દુઃખદ
  • इष्टम् – પ્રિય, સુખદ
  • मिश्रम् – મિશ્રિત
  • च – અને
  • त्रिविधम् – ત્રણ પ્રકારનું
  • कर्मणः – કર્મનું
  • फलम् – ફળ
  • भवति – થાય છે
  • अत्यागिनाम् – ત્યાગ ન કરનારાઓને
  • प्रेत्य – મૃત્યુ પછી
  • न तु – પરંતુ નહીં
  • संन्यासिनाम् – સંન્યાસીઓને
  • क्वचित् – ક્યારેય

અન્વય

अनिष्टम् इष्टं मिश्रं च इति त्रिविधं कर्मणः फलम् अत्यागिनां प्रेत्य भवति; संन्यासिनां तु क्वचित् न ।

સમજૂતી

અહીં ભગવાન કર્મસિદ્ધાંતનો એક મૂળ નિયમ કહે છે. જે વ્યક્તિ ફળની આસક્તિ સાથે કર્મ કરે છે, તેનાં કર્મો સંસ્કાર રૂપે સંચિત થાય છે અને મૃત્યુ પછી ત્રણ પ્રકારનાં ફળ આપે છે — ‘અનિષ્ટ’ એટલે દુઃખદ ફળ, જેમ કે નીચી યોનિઓ કે કષ્ટમય અનુભવ; ‘ઇષ્ટ’ એટલે સુખદ ફળ, જેમ કે સ્વર્ગ કે સુખી જન્મ; અને ‘મિશ્ર’ એટલે સુખ-દુઃખ મિશ્રિત ફળ, જેમ કે મનુષ્યજન્મ, જેમાં બંનેનો અનુભવ થાય છે.

ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે ‘ઇષ્ટ’ ફળ પણ બંધન જ છે. સ્વર્ગનું સુખ પણ પુણ્ય ક્ષીણ થતાં પૂરું થાય છે (9.21), અને જીવ ફરી જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાં પાછો આવે છે. તેથી સારાં કર્મોનું સુખદ ફળ પણ સોનાની સાંકળ જેવું છે — સુંદર, છતાં સાંકળ જ. એટલે ગીતા માત્ર ‘સારાં કર્મ કરો’ નથી કહેતી, પણ ‘અનાસક્ત થઈને કર્મ કરો’ કહે છે.

તેનાથી વિપરીત, ‘સંન્યાસિનાં તુ ન ક્વચિત્’ — સાચા ત્યાગીઓને આ ફળ ક્યારેય બાંધતાં નથી. તેમણે કર્મ કર્યાં, પણ ફળનો દાવો ન કર્યો; કર્મનાં બીજ શેકેલાં બીજ જેવાં બન્યાં, જે ફરી ઊગતાં નથી. આમ તેઓ કર્મચક્રથી મુક્ત થાય છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ અહીં ‘સંન્યાસી’થી મુખ્યત્વે જ્ઞાનનિષ્ઠ પરમહંસ સંન્યાસીઓ અભિપ્રેત છે, જેમનાં કર્મો જ્ઞાનાગ્નિમાં ભસ્મ થઈ ગયાં છે (4.37). રામાનુજાચાર્ય તેને ફળ, આસક્તિ અને કર્તાપણાનો ત્યાગ કરનાર સર્વ કર્મયોગીઓને લાગુ પાડે છે. બંને મતોમાં સાર એ છે કે બંધન કર્મથી નહીં, આસક્તિથી થાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કર્મફળત્યાગીને સાચો ત્યાગી કહ્યો. આ શ્લોક ત્યાગ કરવાનું અને ન કરવાનું પરિણામ બતાવે છે. આગળના શ્લોક (18.13)થી ભગવાન કર્મનાં પાંચ કારણોનું વર્ણન કરે છે, જેથી સ્પષ્ટ થાય કે આત્મા ખરેખર કર્તા નથી.

જીવન-બોધ

સારાં કર્મો પણ આસક્તિથી કરાય તો નવાં બંધનો બનાવે છે. ધ્યેય માત્ર પુણ્ય કમાવાનું નહીં, પણ આસક્તિથી મુક્ત થવાનું હોવું જોઈએ. ફળનો દાવો છોડીને કર્મ કરવાથી મન હળવું થાય છે અને ભવિષ્યનો બોજ બનતો નથી.

મુખ્ય શબ્દો

અનિષ્ટ ફળ
દુઃખદ પરિણામ
ઇષ્ટ ફળ
સુખદ પરિણામ
મિશ્ર ફળ
સુખ-દુઃખ મિશ્રિત પરિણામ
અત્યાગી
જેણે ફળની આસક્તિ છોડી નથી
પ્રેત્ય
મૃત્યુ પછી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક