શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 72

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā .
kaccidajñānasammohaḥ pranaṣṭaste dhanañjaya ॥

અર્થ

હે પાર્થ! શું તેં આ એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ્યું? હે ધનંજય! શું તારો અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન મોહ નષ્ટ થયો?

શબ્દાર્થ

कच्चित् – શું (પ્રશ્નવાચક)
एतत् – આ
श्रुतम् – સંભળાયું
पार्थ – હે પાર્થ
त्वया – તારા દ્વારા
एकाग्रेण – એકાગ્ર
चेतसा – ચિત્તથી
कच्चित् – શું
अज्ञानसम्मोहः – અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન મોહ
प्रनष्टः – સંપૂર્ણ નષ્ટ થયો
ते – તારો
धनञ्जय – હે ધનંજય

અન્વય

पार्थ, कच्चित् त्वया एतत् एकाग्रेण चेतसा श्रुतम्? धनञ्जय, कच्चित् ते अज्ञानसम्मोहः प्रनष्टः?

સમજૂતી

ગીતાનો ઉપદેશ હવે પૂર્ણ થઈ ચૂક્યો છે. ભગવાન, એક આદર્શ ગુરુની જેમ, પોતાના શિષ્યને બે પ્રશ્નો પૂછે છે. આ ગીતામાં ભગવાનનું અંતિમ વાક્ય છે. પહેલો પ્રશ્ન છે — ‘કચ્ચિદેતચ્છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસા’ — શું તેં આ એકાગ્ર મનથી સાંભળ્યું? આ પ્રશ્ન શ્રવણની ગુણવત્તા વિશે છે. જ્ઞાનનો પ્રભાવ એ પર આધાર રાખે છે કે તેને કેટલી એકાગ્રતા અને ધ્યાનથી ગ્રહણ કરાયું. વિખરાયેલા મનથી સાંભળેલો ઉપદેશ હૃદય સુધી પહોંચતો નથી.

બીજો પ્રશ્ન છે — ‘કચ્ચિદજ્ઞાનસમ્મોહઃ પ્રનષ્ટસ્તે ધનઞ્જય’ — શું તારો અજ્ઞાનજન્ય મોહ નષ્ટ થયો? આ પ્રશ્ન પરિણામ વિશે છે. ઉપદેશનો હેતુ માહિતી આપવાનો નહીં, પણ રૂપાંતરણનો છે. ગીતાનો આરંભ અર્જુનના મોહથી થયો હતો — પહેલા અધ્યાયમાં તે મોહ અને વિષાદથી ગ્રસ્ત થઈ રથમાં બેસી ગયો હતો. હવે ભગવાન જોવા માગે છે કે શું એ મોહ, જે અજ્ઞાનમાંથી જન્મ્યો હતો, સંપૂર્ણપણે — ‘પ્રનષ્ટઃ’ — નષ્ટ થયો છે.

આ પ્રશ્નોમાં ભગવાનનું અસીમ ધૈર્ય અને કરુણા દેખાય છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન આ એટલા માટે પૂછે છે કે જો અર્જુને બરાબર ન સમજ્યું હોય, તો તેઓ ફરી સમજાવવા તૈયાર છે. આ શિષ્ય પ્રત્યે ગુરુની જવાબદારીનું ભાન છે. સાચો ગુરુ માત્ર બોલીને અટકી જતો નથી; તે એ પણ જુએ છે કે શિષ્યે શું ગ્રહણ કર્યું.

‘પાર્થ’ અને ‘ધનંજય’ — આ બંને સંબોધનો અર્જુનને તેની ઓળખ યાદ અપાવે છે: કુંતી (પૃથા)નો પુત્ર, અને ધન તથા વિજય જીતનાર વીર. આ સંકેત છે કે હવે અર્જુન પોતાના સાચા સ્વરૂપ અને સ્વધર્મમાં પાછા ફરવા તૈયાર છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.67–71)માં ગીતાના ઉપદેશ, અધ્યયન અને શ્રવણનો મહિમા કહેવાયો. આ શ્લોક ગીતામાં ભગવાનનું અંતિમ વચન છે, જેમાં તેઓ અર્જુનને ઉપદેશના પ્રભાવ વિશે પૂછે છે. આગળના શ્લોક (18.73)માં અર્જુનનો ઉત્તર છે — મોહ નષ્ટ થયો.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ જ્ઞાન એકાગ્ર મનથી ગ્રહણ કરો, ત્યારે જ તે હૃદય સુધી પહોંચે છે. શીખવાનો હેતુ માત્ર માહિતી નહીં, પણ પોતાની અંદર પરિવર્તન છે — પોતાને પૂછો કે શું તમારો ભ્રમ મટ્યો. સારો શિક્ષક માત્ર ભણાવતો નથી, પણ એ પણ જુએ છે કે શિષ્યે શું સમજ્યું.

મુખ્ય શબ્દો

એકાગ્ર ચેતસ્: એકાગ્ર, ધ્યાનયુક્ત મન
અજ્ઞાનસમ્મોહ: અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન મોહ અને ભ્રમ
પ્રનષ્ટ: સંપૂર્ણ નષ્ટ
કચ્ચિત્: શું — કોમળ પ્રશ્નવાચક શબ્દ