શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 77

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ .
vismayo me mahān rājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ॥

અર્થ

હે રાજન્! શ્રીહરિના તે અત્યંત અદ્ભુત રૂપનું પણ વારંવાર સ્મરણ કરીને મને મહાન વિસ્મય થાય છે, અને હું વારંવાર હર્ષિત થાઉં છું.

શબ્દાર્થ

तत् – તે
च – અને
संस्मृत्य संस्मृत्य – વારંવાર સ્મરણ કરીને
रूपम् – રૂપને
अत्यद्भुतम् – અત્યંત અદ્ભુત
हरेः – શ્રીહરિના
विस्मयः – વિસ્મય, આશ્ચર્ય
मे – મને
महान् – મહાન
राजन् – હે રાજન્
हृष्यामि – હર્ષિત થાઉં છું
च – અને
पुनः पुनः – વારંવાર

અન્વય

राजन्, हरेः तत् अत्यद्भुतं रूपं च संस्मृत्य संस्मृत्य मे महान् विस्मयः (भवति); (अहं) पुनः पुनः हृष्यामि च ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં સંજયે સંવાદ — એટલે શબ્દો —ના સ્મરણથી હર્ષની વાત કરી હતી. હવે તેઓ ‘રૂપ’ — દર્શન —ના સ્મરણની વાત કરે છે. ‘તચ્ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમત્યદ્ભુતં હરેઃ’ — શ્રીહરિના તે અત્યંત અદ્ભુત રૂપનું વારંવાર સ્મરણ કરીને. આ અગિયારમા અધ્યાયના વિશ્વરૂપદર્શન તરફ સંકેત છે, જ્યારે ભગવાને અર્જુનને પોતાનું વિરાટ, હજારો સૂર્યો સમાન તેજસ્વી, અનંત મુખો અને ભુજાઓવાળું બ્રહ્માંડીય રૂપ બતાવ્યું હતું (11.12).

સંજય એ દર્શનના પણ સાક્ષી હતા, કારણ કે વ્યાસની દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેમણે પણ તે જોયું. તેનું સ્મરણ તેમનામાં બે ભાવ જગાડે છે. પહેલો છે ‘વિસ્મયો મે મહાન્’ — મહાન વિસ્મય, આશ્ચર્ય. તે રૂપ મનુષ્યની કલ્પનાથી પર હતું — આખું બ્રહ્માંડ એક શરીરમાં; સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહાર એકસાથે. આવું દર્શન બુદ્ધિને સ્તબ્ધ કરી દે છે.

બીજો ભાવ છે ‘હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ’ — વારંવાર હર્ષ. વિસ્મય સાથે આનંદ પણ છે, કારણ કે તેમણે ભગવાનનો મહિમા પ્રત્યક્ષ જોયો. આ ભયમિશ્રિત આનંદ છે — એ ભાવ જે કોઈ અનંત, વિરાટ સત્તા સામે ઊભા રહેતાં ઊઠે છે. ‘હરિ’ — જે પાપો અને દુઃખોને હરી લે છે — આ સંબોધન આ આનંદને વધુ ઊંડો બનાવે છે.

આ શ્લોકથી એક સુંદર વાત સ્પષ્ટ થાય છે: ગીતા માત્ર સાંભળવાનું જ્ઞાન નથી, પણ દર્શનનો અનુભવ પણ છે. શબ્દ (સંવાદ) અને રૂપ (દર્શન) — બંને ભગવાન સુધી પહોંચવાનાં માધ્યમ છે. ભક્ત ભગવાનનાં વચનોનું પણ સ્મરણ કરે છે અને તેમના સ્વરૂપનું પણ ધ્યાન કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સંજયે સંવાદના સ્મરણથી ઉત્પન્ન હર્ષ કહ્યો. આ શ્લોક ભગવાનના વિશ્વરૂપના સ્મરણથી ઉત્પન્ન વિસ્મય અને હર્ષનું વર્ણન કરે છે. આગળના અને અંતિમ શ્લોક (18.78)માં સંજય ગીતાનો અંતિમ નિષ્કર્ષ આપે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરની વિરાટતા અને સૃષ્ટિના વિસ્મય પર સમયાંતરે ચિંતન કરો — તે અહંકારને નાનો અને હૃદયને મોટું બનાવે છે. આશ્ચર્ય અને કૃતજ્ઞતાનો ભાવ આધ્યાત્મિક જીવનને જીવંત રાખે છે. ભગવાનનાં વચનો સાથે તેમના સ્વરૂપનું ધ્યાન પણ ભક્તિને ઊંડી બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અત્યદ્ભુત રૂપ: અત્યંત અદ્ભુત રૂપ — વિશ્વરૂપ
હરિ: પાપો અને દુઃખોને હરનાર — શ્રીકૃષ્ણ
વિસ્મય: ઊંડું આશ્ચર્ય
વિશ્વરૂપ: ભગવાનનું બ્રહ્માંડીય વિરાટ રૂપ (અધ્યાય 11)