ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 73

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta .
sthito.asmi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે અચ્યુત! આપની કૃપાથી મારો મોહ નષ્ટ થયો અને મને સ્મૃતિ (પોતાના સ્વરૂપનો બોધ) પ્રાપ્ત થઈ છે. હું સંશયરહિત થઈને સ્થિત છું; હવે હું આપની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ.

શબ્દાર્થ

  • अर्जुनः उवाच – અર્જુને કહ્યું
  • नष्टः – નષ્ટ થયો
  • मोहः – મોહ
  • स्मृतिः – સ્મૃતિ — પોતાના સ્વરૂપ અને કર્તવ્યનો બોધ
  • लब्धा – પ્રાપ્ત થઈ
  • त्वत्प्रसादात् – આપની કૃપાથી
  • मया – મારા દ્વારા
  • अच्युत – હે અચ્યુત (જે ક્યારેય ચ્યુત થતા નથી)
  • स्थितः – સ્થિત
  • अस्मि – છું
  • गतसन्देहः – જેના સંદેહ મટી ગયા છે
  • करिष्ये – કરીશ
  • वचनम् – વચન, આજ્ઞા
  • तव – આપની

અન્વય

अर्जुनः उवाच — अच्युत, त्वत्प्रसादात् (मम) मोहः नष्टः, मया स्मृतिः लब्धा; (अहं) गतसन्देहः स्थितः अस्मि; तव वचनं करिष्ये ।

સમજૂતી

આ ગીતાની સૌથી સંતોષદાયક ક્ષણ છે — શિષ્યનું રૂપાંતરણ. સાતસો શ્લોકોના ઉપદેશ પછી અર્જુનના મુખેથી નીકળેલાં આ ચાર વાક્યો આખી ગીતાનું ફળ છે. પહેલા અધ્યાયમાં અર્જુને કહ્યું હતું — ‘સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ’ (1.29), મારાં અંગો શિથિલ થાય છે; અને બીજા અધ્યાયમાં — ‘ન યોત્સ્યે’ (2.9), હું યુદ્ધ નહીં કરું. હવે એ જ અર્જુન કહે છે — ‘કરિષ્યે વચનં તવ’, હું આપની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ. આ પરિવર્તન જ ગીતાની સફળતાનું પ્રમાણ છે.

પહેલું વાક્ય છે ‘નષ્ટો મોહઃ’ — મોહ નષ્ટ થયો. આ ભગવાનના પાછલા પ્રશ્ન (18.72)નો સીધો ઉત્તર છે. ભગવાને પૂછ્યું હતું ‘પ્રનષ્ટઃ?’ — શું મોહ નષ્ટ થયો? અર્જુન ઉત્તર આપે છે ‘નષ્ટઃ’ — હા, નષ્ટ થયો. સ્વજનો પ્રત્યેની મમતા, કર્તાપણાનો અહંકાર, ધર્મ-અધર્મનો ભ્રમ — એ બધું ધુમ્મસ વીખરાઈ ગયું છે.

બીજું વાક્ય છે ‘સ્મૃતિર્લબ્ધા’ — સ્મૃતિ પ્રાપ્ત થઈ. આ ખૂબ ઊંડો શબ્દ છે. અર્જુન એમ નથી કહેતો કે ‘મને નવું જ્ઞાન મળ્યું’, પણ કહે છે ‘મને સ્મૃતિ મળી’ — એટલે જે હું સદાથી હતો, તેની યાદ પાછી આવી. શંકરાચાર્ય મુજબ આ આત્મતત્ત્વની સ્મૃતિ છે, જે અજ્ઞાનથી ઢંકાઈ ગઈ હતી; જેની પ્રાપ્તિથી હૃદયની બધી ગાંઠો ખૂલી જાય છે (છાંદોગ્ય ઉપનિષદ મુજબ ‘સ્મૃતિલમ્ભે સર્વગ્રન્થીનાં વિપ્રમોક્ષઃ’). રામાનુજાચાર્ય તેને પોતાના યથાર્થ સ્વરૂપની સ્મૃતિ માને છે — કે હું ભગવાનનો અંશ અને શેષ (સેવક) છું, અને આ જગત ભગવાનને અધીન છે. સાથે જ આ પોતાના ક્ષત્રિયસ્વધર્મની પણ સ્મૃતિ છે, જે તે મોહવશ ભૂલી ગયો હતો.

આ બંને માટે અર્જુન શ્રેય પોતાને નથી આપતો — ‘ત્વત્પ્રસાદાત્’ — આપની કૃપાથી. આ શિષ્યની નમ્રતા છે, અને એ વાતની પુષ્ટિ પણ કે ગીતાનું સર્વોચ્ચ જ્ઞાન અંતે ઈશ્વરકૃપાથી જ પ્રગટે છે. ‘અચ્યુત’ સંબોધન પણ સાર્થક છે — જે ક્યારેય પોતાના સ્વરૂપથી ચ્યુત થતા નથી, તેમની કૃપાથી ચ્યુત થયેલો અર્જુન ફરી પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થયો.

ત્રીજું વાક્ય છે ‘સ્થિતોઽસ્મિ ગતસન્દેહઃ’ — હું સંદેહરહિત થઈને સ્થિત છું. બીજા અધ્યાય (2.7)માં અર્જુને કહ્યું હતું કે ‘ધર્મસમ્મૂઢચેતાઃ’ — મારું ચિત્ત ધર્મ વિશે મૂઢ થઈ ગયું છે. હવે તે સ્થિર અને નિઃસંશય છે. આ ‘સ્થિત’ શબ્દ બીજા અધ્યાયના ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ’ની યાદ અપાવે છે — અર્જુન હવે એ સ્થિર બુદ્ધિ તરફ આગળ વધી ચૂક્યો છે.

ચોથું અને નિર્ણાયક વાક્ય છે ‘કરિષ્યે વચનં તવ’ — હું આપની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ. જ્ઞાનનું અંતિમ ફળ કર્મ છે. અર્જુન હવે યુદ્ધ કરશે — પણ પહેલાં જેવો અહંકાર અને મોહ લઈને નહીં, પણ ભગવાનનું સાધન બનીને, તેમની આજ્ઞા માનીને. આ 18.66ની શરણાગતિનું વ્યાવહારિક રૂપ છે: તેણે પોતાના નિર્ણયનો ભાર ભગવાનને સોંપી દીધો છે. આ એ પણ સિદ્ધ કરે છે કે ‘સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય’નો અર્થ કર્તવ્ય છોડવું ન હતો — શરણાગત અર્જુને પોતાનો સ્વધર્મ જ અપનાવ્યો.

આપણા જીવન માટે આ શ્લોક એક દર્પણ છે. સાચું જ્ઞાન એ છે જે મોહ મિટાવે, પોતાની સાચી ઓળખની યાદ અપાવે, સંશય દૂર કરે, અને આપણને સાચા કર્મ માટે તૈયાર કરે. જો ગીતા વાંચ્યા પછી આપણે પણ કહી શકીએ — ‘નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા’ — તો આપણું અધ્યયન સફળ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને પૂછ્યું હતું કે શું અર્જુનનો મોહ નષ્ટ થયો. આ શ્લોક અર્જુનનો ઉત્તર અને ગીતામાં તેનું અંતિમ વચન છે — મોહ નષ્ટ થયો, સ્મૃતિ મળી, સંશય મટ્યા, અને તે આજ્ઞાપાલન માટે તૈયાર છે. આગળના શ્લોક (18.74)થી સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને આ સંવાદના પ્રભાવ વિશે કહે છે.

જીવન-બોધ

સાચા જ્ઞાનની કસોટી એ છે કે તે મોહ મિટાવે, પોતાની સાચી ઓળખની સ્મૃતિ જગાડે અને સાચા કર્મ માટે તૈયાર કરે. જે સમજ મળી છે, તેનો શ્રેય નમ્રતાથી ઈશ્વરકૃપા અને ગુરુને આપો. જ્ઞાનનું અંતિમ ફળ કર્મ છે — સમજ્યા પછી દૃઢતાથી પોતાના કર્તવ્યમાં લાગી જાઓ.

મુખ્ય શબ્દો

નષ્ટો મોહઃ
મોહનો નાશ — ગીતાનું ફળ
સ્મૃતિ
પોતાના સાચા સ્વરૂપ અને કર્તવ્યનો બોધ
ત્વત્પ્રસાદ
ભગવાનની કૃપા
ગતસંદેહ
જેના બધા સંશયો મટી ગયા હોય
કરિષ્યે વચનં તવ
‘આપની આજ્ઞાનું પાલન કરીશ’ — શરણાગતિનું વ્યાવહારિક રૂપ
અચ્યુત
જે ક્યારેય પોતાના સ્વરૂપથી ચ્યુત થતા નથી — શ્રીકૃષ્ણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક