શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 74

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ .
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — આ રીતે મેં વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ અને મહાત્મા અર્જુનનો આ અદ્ભુત અને રોમાંચિત કરી દેનારો સંવાદ સાંભળ્યો.

શબ્દાર્થ

सञ्जयः उवाच – સંજયે કહ્યું
इति – આ રીતે
अहम् – મેં
वासुदेवस्य – વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ)નો
पार्थस्य – પાર્થ (અર્જુન)નો
च – અને
महात्मनः – મહાત્મા
संवादम् – સંવાદને
इमम् – આ
अश्रौषम् – સાંભળ્યો
अद्भुतम् – અદ્ભુત
रोमहर्षणम् – રોમાંચિત કરનારો

અન્વય

सञ्जयः उवाच — इति अहं वासुदेवस्य महात्मनः पार्थस्य च इमम् अद्भुतं रोमहर्षणं संवादम् अश्रौषम् ।

સમજૂતી

અર્જુનના અંતિમ વચન સાથે શ્રીકૃષ્ણ-અર્જુન સંવાદ સમાપ્ત થાય છે, અને હવે ગીતાનો કથાસૂત્ર ફરી સંજયના હાથમાં આવે છે. યાદ રહે કે આખી ગીતા ખરેખર સંજય દ્વારા અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને સંભળાવાય છે, જેઓ હસ્તિનાપુરના મહેલમાં બેસીને યુદ્ધનું વૃત્તાંત જાણવા માગતા હતા (1.1). હવે, જ્યારે સંવાદ પૂર્ણ થયો, સંજય પોતાના ભાવ પ્રગટ કરે છે.

સંજય આ સંવાદનાં બે વિશેષણો આપે છે. ‘અદ્ભુતમ્’ — અદ્ભુત, આશ્ચર્યજનક. તે અદ્ભુત એટલા માટે છે કે તેમાં યુદ્ધ વચ્ચે, બે સેનાઓની મધ્યમાં, સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રગટ થયું; એક મોહગ્રસ્ત યોદ્ધો સંદેહરહિત થઈ ઊભો થયો; અને ભગવાને પોતે પોતાનું વિશ્વરૂપ બતાવ્યું. ‘રોમહર્ષણમ્’ — રોમાંચિત કરનારો, જે સાંભળીને શરીરનાં રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય. આ ઊંડા આધ્યાત્મિક અનુભવની શારીરિક અભિવ્યક્તિ છે.

સંજય બંને વક્તાઓને આદરપૂર્ણ સંબોધન આપે છે. ‘વાસુદેવ’ — વસુદેવના પુત્ર, અને સાથે ‘જે સૌમાં વાસ કરે છે’ — સર્વવ્યાપી પરમાત્મા. ‘પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ’ — અને મહાત્મા પાર્થનો. સંજય અર્જુનને ‘મહાત્મા’ કહે છે, કારણ કે તેના પ્રશ્નો અને સમર્પણે જ આ દિવ્ય જ્ઞાનને પ્રગટ થવાની તક આપી.

અહીં ધૃતરાષ્ટ્ર માટે પણ એક સૂક્ષ્મ સંદેશ છે. સંજય જાણે કહેવા માગે છે — હે રાજન, જેમના પક્ષે પોતે વાસુદેવ છે અને જેમનામાં અર્જુન જેવા મહાત્મા છે, તેમની વિરુદ્ધ યુદ્ધનું પરિણામ આપ પોતે સમજી શકો છો. આ વિચાર અંતિમ શ્લોક (18.78)માં સ્પષ્ટ થાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુનનું અંતિમ વચન હતું અને શ્રીકૃષ્ણ-અર્જુન સંવાદ સમાપ્ત થયો. આ શ્લોક સંજયના ઉપસંહારનો આરંભ છે, જેમાં તેઓ ધૃતરાષ્ટ્રને પોતાનો અનુભવ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.75)માં સંજય કહે છે કે આ સંવાદ તેમણે વ્યાસની કૃપાથી સાંભળ્યો.

જીવન-બોધ

જ્યારે કોઈ સાચું જ્ઞાન હૃદયને સ્પર્શે છે, ત્યારે તે માત્ર બુદ્ધિને નહીં, આખા અસ્તિત્વને રોમાંચિત કરે છે. શ્રેષ્ઠ સંવાદો અને સત્સંગના અવસરોને મહત્ત્વ આપો. જેઓ પોતાના પ્રશ્નોથી જ્ઞાનને પ્રગટ થવાની તક આપે છે, તેઓ પણ સન્માનને પાત્ર છે.

મુખ્ય શબ્દો

વાસુદેવ: વસુદેવના પુત્ર; સૌમાં વાસ કરનાર — શ્રીકૃષ્ણ
મહાત્મા: મહાન આત્માવાળો — અહીં અર્જુન
અદ્ભુત: આશ્ચર્યજનક, વિલક્ષણ
રોમહર્ષણ: રોમાંચિત કરનારું