શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 75

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param .
yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam ॥

અર્થ

શ્રીવ્યાસજીની કૃપાથી મેં આ પરમ ગુપ્ત યોગ સ્વયં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણના મુખેથી, તેમને પ્રત્યક્ષ કહેતા સાંભળ્યો.

શબ્દાર્થ

व्यासप्रसादात् – વ્યાસજીની કૃપાથી
श्रुतवान् – સાંભળ્યો
एतत् – આ
गुह्यम् – ગુપ્ત
अहम् – મેં
परम् – પરમ
योगम् – યોગને
योगेश्वरात् – યોગેશ્વર પાસેથી
कृष्णात् – શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી
साक्षात् – પ્રત્યક્ષ
कथयतः – કહેતા
स्वयम् – પોતે

અન્વય

अहं व्यासप्रसादात् एतत् परं गुह्यं योगं साक्षात् स्वयं कथयतः योगेश्वरात् कृष्णात् श्रुतवान् ।

સમજૂતી

સંજય અહીં કહે છે કે તેમણે હસ્તિનાપુરમાં બેઠાં બેઠાં કુરુક્ષેત્રનો આ સંવાદ કેવી રીતે સાંભળ્યો. મહાભારત મુજબ યુદ્ધ પહેલાં મહર્ષિ વેદવ્યાસે ધૃતરાષ્ટ્રને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપવાનો પ્રસ્તાવ કર્યો હતો, જેથી તેઓ યુદ્ધ જોઈ શકે. ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના કુળનો વિનાશ જોવાની ના પાડી, ત્યારે વ્યાસજીએ આ દિવ્ય દૃષ્ટિ સંજયને આપી, જેથી તેઓ દૂર રહીને પણ બધું જોઈ-સાંભળી શકે — ત્યાં સુધી કે લોકોના મનના વિચારો પણ જાણી શકે.

‘વ્યાસપ્રસાદાત્’ — વ્યાસની કૃપાથી. સંજય નમ્રતાથી સ્વીકારે છે કે આ સૌભાગ્ય તેમની પોતાની યોગ્યતાથી નહીં, ગુરુની કૃપાથી મળ્યું. ભારતીય પરંપરામાં વ્યાસજી આદિગુરુ મનાય છે, જેમણે વેદોનું વિભાજન કર્યું, મહાભારત અને પુરાણોની રચના કરી. ગુરુપૂર્ણિમાને ‘વ્યાસપૂર્ણિમા’ પણ કહેવાય છે. સંજયનું આ કથન ગુરુકૃપાના મહત્ત્વનું સુંદર ઉદાહરણ છે.

‘સાક્ષાત્કથયતઃ સ્વયમ્’ — પોતે પ્રત્યક્ષ કહેતા. સંજય એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે તેમણે આ ઉપદેશ કોઈની પાસેથી સાંભળેલી વાત તરીકે નહીં, પણ પોતે શ્રીકૃષ્ણના મુખેથી પ્રત્યક્ષ સાંભળ્યો. આ ગીતાની પ્રામાણિકતાની સાક્ષી છે.

અહીં ગીતાને ‘યોગ’ કહી છે — ‘પરં ગુહ્યં યોગમ્’ — પરમ ગુપ્ત યોગ. અને શ્રીકૃષ્ણને ‘યોગેશ્વર’ — સર્વ યોગોના સ્વામી. કારણ કે ગીતા કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, ધ્યાનયોગ અને ભક્તિયોગ — સર્વ યોગોનો સમન્વય છે. તેથી જ ગીતાના દરેક અધ્યાયની પુષ્પિકામાં તેને ‘યોગશાસ્ત્ર’ કહી છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સંજયે સંવાદને અદ્ભુત અને રોમાંચક કહ્યો. આ શ્લોક કહે છે કે તેમણે તેને વ્યાસની કૃપાથી પ્રત્યક્ષ સાંભળ્યો. આગળના શ્લોક (18.76)માં સંજય કહે છે કે આ સંવાદનું વારંવાર સ્મરણ કરીને તેઓ વારંવાર હર્ષિત થાય છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં જે કંઈ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન અને અવસરો મળે છે, તેની પાછળ ગુરુઓ અને શુભેચ્છકોની કૃપા હોય છે — તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહો. પ્રમાણભૂત સ્રોત પાસેથી શીખેલું જ્ઞાન સૌથી મૂલ્યવાન હોય છે. જ્ઞાનના પ્રસારમાં સહાયક બનવું પણ એક સૌભાગ્ય છે.

મુખ્ય શબ્દો

વ્યાસપ્રસાદ: મહર્ષિ વેદવ્યાસની કૃપા
યોગેશ્વર: સર્વ યોગોના સ્વામી — શ્રીકૃષ્ણ
પરમ ગુહ્ય યોગ: સર્વોચ્ચ ગુપ્ત યોગ — ગીતાનો ઉપદેશ
સાક્ષાત્: પ્રત્યક્ષ, પોતે
દિવ્ય દૃષ્ટિ: દૂરની ઘટનાઓ જોવા-સાંભળવાની શક્તિ, જે વ્યાસે સંજયને આપી