શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 76

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam .
keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ॥

અર્થ

હે રાજન્! ભગવાન કેશવ અને અર્જુનના આ અદ્ભુત અને પુણ્યમય સંવાદનું વારંવાર સ્મરણ કરીને હું વારંવાર હર્ષિત થાઉં છું.

શબ્દાર્થ

राजन् – હે રાજન્ (ધૃતરાષ્ટ્ર)
संस्मृत्य संस्मृत्य – વારંવાર સ્મરણ કરીને
संवादम् – સંવાદને
इमम् – આ
अद्भुतम् – અદ્ભુત
केशवार्जुनयोः – કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ) અને અર્જુનના
पुण्यम् – પુણ્યમય, પવિત્ર કરનારો
हृष्यामि – હર્ષિત થાઉં છું
च – અને
मुहुः मुहुः – વારંવાર

અન્વય

राजन्, केशवार्जुनयोः इमम् अद्भुतं पुण्यं संवादं संस्मृत्य संस्मृत्य (अहं) मुहुः मुहुः हृष्यामि च ।

સમજૂતી

સંજયના હૃદયમાં ગીતાસંવાદનો પ્રભાવ એટલો ઊંડો છે કે તેઓ તેને ભૂલી શકતા નથી. ‘સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય’ — વારંવાર સ્મરણ કરીને — અને ‘હૃષ્યામિ ચ મુહુર્મુહુઃ’ — વારંવાર હર્ષિત થાઉં છું. શબ્દોનું આ પુનરાવર્તન પોતે જ તેમના ભાવાવેશને પ્રગટ કરે છે. જેમ કોઈ મધુર સંગીત વારંવાર મનમાં ગુંજે છે, તેમ આ સંવાદ સંજયના મનમાં વારંવાર પાછો આવે છે, અને દર વખતે નવો આનંદ આપે છે.

સંજય આ સંવાદને ‘પુણ્યમ્’ — પવિત્ર, પુણ્યદાયક — કહે છે. તેનું સ્મરણ માત્ર મનને શુદ્ધ કરે છે. 18.71માં ભગવાને કહ્યું હતું કે તેને શ્રદ્ધાથી સાંભળનાર પણ પાપોથી મુક્ત થાય છે; સંજય એ જ સત્યનું જીવંત પ્રમાણ છે. ‘કેશવ’ — સુંદર કેશવાળા, કે કેશી અસુરનો વધ કરનાર — આ સંબોધન ભગવાનનાં મધુર અને શક્તિશાળી બંને રૂપોની યાદ અપાવે છે.

અહીં એક માર્મિક વિરોધાભાસ પણ છે. સંજય અને ધૃતરાષ્ટ્ર બંનેએ આ જ સંવાદ સાંભળ્યો. પણ સંજય વારંવાર હર્ષિત થાય છે, જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર — જેમના પુત્રોનો પક્ષ અધર્મનો છે — તેનાથી કોઈ આંતરિક પરિવર્તન બતાવતા નથી. આ 18.67 અને 18.71ની વાતનું પ્રમાણ છે: જ્ઞાનનો પ્રભાવ શ્રોતાની શ્રદ્ધા અને ગ્રહણશીલતા પર આધાર રાખે છે.

આ શ્લોક આપણને ‘સ્મરણ’ની શક્તિ શીખવે છે. ભક્તિપરંપરામાં ‘સ્મરણ’ નવધા ભક્તિનું એક અંગ છે. જે ઉપદેશ કે અનુભવ આપણને ઊંચે ઉઠાવે છે, તેનું વારંવાર સ્મરણ કરવાથી તે જીવનનો સ્થાયી ભાગ બને છે અને આનંદનો અક્ષય સ્રોત બને છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સંજયે કહ્યું કે તેમણે આ સંવાદ વ્યાસની કૃપાથી સાંભળ્યો. આ શ્લોક કહે છે કે તેના વારંવાર સ્મરણથી તેઓ આનંદિત થાય છે. આગળના શ્લોક (18.77)માં સંજય ભગવાનના અદ્ભુત વિશ્વરૂપના સ્મરણથી ઉત્પન્ન વિસ્મયનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

જે વિચારો અને અનુભવો તમને ઊંચે ઉઠાવે છે, તેમનું વારંવાર સ્મરણ કરો — સ્મરણથી તે જીવનનો સ્થાયી ભાગ બને છે. સત્સંગનો આનંદ સાંભળ્યા પછી પણ મનનથી વધતો રહે છે. એક જ જ્ઞાન શ્રદ્ધાળુ માટે આનંદ અને અશ્રદ્ધાળુ માટે વ્યર્થ બની શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય: વારંવાર સ્મરણ કરીને
પુણ્ય સંવાદ: પવિત્ર કરનારો સંવાદ
કેશવ: સુંદર કેશવાળા; કેશીનો વધ કરનાર — શ્રીકૃષ્ણ
મુહુર્મુહુઃ: વારંવાર