શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 60

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā .
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśopi tat ॥

અર્થ

હે કુંતીપુત્ર! પોતાના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્મથી બંધાયેલો તું મોહને કારણે જે કર્મ કરવા નથી ઇચ્છતો, તે પણ તું વિવશ થઈને કરીશ.

શબ્દાર્થ

स्वभावजेन – સ્વભાવથી ઉત્પન્ન
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
निबद्धः – બંધાયેલો
स्वेन – પોતાના
कर्मणा – કર્મથી
कर्तुम् – કરવા
न इच्छसि – નથી ઇચ્છતો
यत् – જે
मोहात् – મોહને કારણે
करिष्यसि – કરીશ
अवशः – વિવશ થઈને
अपि – પણ
तत् – તે

અન્વય

कौन्तेय, स्वभावजेन स्वेन कर्मणा निबद्धः (त्वम्) मोहात् यत् कर्तुं न इच्छसि, तत् अवशः अपि करिष्यसि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક પાછલા શ્લોકની વાતને વધુ દૃઢતાથી કહે છે. ભગવાન કહે છે: ‘સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધઃ સ્વેન કર્મણા’ — તું પોતાના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્મથી બંધાયેલો છે. આ બંધન બાહ્ય નથી, આંતરિક છે. આપણા પૂર્વસંસ્કારો, આપણી વૃત્તિઓ, આપણી જન્મજાત ક્ષમતાઓ — આ બધું મળીને એવો પ્રવાહ બનાવે છે જે આપણને એક ખાસ દિશામાં લઈ જાય છે.

‘કર્તું નેચ્છસિ યન્મોહાત્’ — જે તું મોહને કારણે કરવા નથી ઇચ્છતો. અહીં અર્જુનની યુદ્ધ ન કરવાની ઇચ્છાનું કારણ સ્પષ્ટપણે ‘મોહ’ કહ્યું છે — વિવેક નહીં, કરુણા નહીં, પણ ભ્રમ. સ્વજનો પ્રત્યેની મમતા અને કર્તાપણાના અહંકારમાંથી જન્મેલો આ મોહ જ તેના વિષાદનું મૂળ હતો.

‘કરિષ્યસ્યવશોઽપિ તત્’ — છતાં તું વિવશ થઈને તે જ કરીશ. આ એક પ્રકારની ભવિષ્યવાણી છે, અને તે સાચી પણ પડી. તેમાં એક ઊંડો સંદેશ છુપાયેલો છે: જે કર્મ આપણે કરવાનું જ છે, તે આપણે બે રીતે કરી શકીએ — વિવશ થઈને, અનિચ્છા અને સંઘર્ષ સાથે; અથવા સમજીને, સ્વેચ્છા અને સમર્પણ સાથે. પહેલામાં કર્મ બંધન બને છે, બીજામાં મુક્તિનું સાધન. ભગવાન ઇચ્છે છે કે અર્જુન વિવશતાથી નહીં, જ્ઞાન અને ભક્તિથી યુદ્ધ કરે.

આ શ્લોક નિયતિવાદ નથી શીખવતો. મનુષ્ય પાસે એ સ્વતંત્રતા સદા છે કે તે પોતાના સ્વભાવજન્ય કર્મને કયા ભાવથી કરે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે જો અર્જુન ભગવાનનો ઉપદેશ ન માનીને પણ શત્રુઓના અપમાનથી ક્રોધિત થઈ યુદ્ધ કરશે, તો તે બંધનકારી થશે; પણ ઉપદેશ માનીને કરશે, તો એ જ યુદ્ધ મોક્ષનું સાધન બનશે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે અર્જુનની પ્રકૃતિ તેને યુદ્ધમાં લગાડી દેશે. આ શ્લોક તેને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે સ્વભાવજન્ય કર્મથી બંધાયેલો અર્જુન વિવશ થઈને પણ યુદ્ધ કરશે. આગળના શ્લોક (18.61)માં ભગવાન કહે છે કે ઈશ્વર સૌના હૃદયમાં સ્થિત થઈ સૌને યંત્રની જેમ ઘુમાવે છે.

જીવન-બોધ

જે કર્તવ્ય તમારે કરવાનું જ છે, તે વિવશતા અને ફરિયાદથી નહીં, સમજ અને સમર્પણથી કરો. એક જ કર્મ ભાવ પ્રમાણે બંધન પણ બની શકે અને મુક્તિ પણ. મોહમાંથી જન્મેલી અનિચ્છાને વિવેકથી ઓળખો અને તેના પર વિજય મેળવો.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વભાવજ કર્મ: સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્મ
નિબદ્ધ: બંધાયેલો
મોહ: વિવેકને ઢાંકતો ભ્રમ
અવશ: વિવશ, અનિચ્છાએ