શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 57

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ .
buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava ॥

અર્થ

મનથી સર્વ કર્મો મારામાં અર્પણ કરીને, મને જ પરમ લક્ષ્ય માનીને, બુદ્ધિયોગનો આશ્રય લઈને તું નિરંતર મારામાં ચિત્ત લગાડનાર બન.

શબ્દાર્થ

चेतसा – મનથી, વિવેકપૂર્ણ બુદ્ધિથી
सर्वकर्माणि – સર્વ કર્મોને
मयि – મારામાં
संन्यस्य – અર્પણ કરીને
मत्परः – મને પરમ લક્ષ્ય માનનાર
बुद्धियोगम् – બુદ્ધિયોગ — સમત્વબુદ્ધિ
उपाश्रित्य – આશ્રય લઈને
मच्चित्तः – મારામાં ચિત્ત લગાડનાર
सततम् – નિરંતર
भव – બન

અન્વય

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य, मत्परः (भूत्वा), बुद्धियोगम् उपाश्रित्य सततं मच्चित्तः भव ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને સામાન્ય સિદ્ધાંત કહ્યો કે તેમનો આશ્રય લેનાર સર્વ કર્મો કરતાં પણ પરમપદ પામે છે. હવે તેઓ સીધા અર્જુનને સંબોધીને આ જ માર્ગ અપનાવવાનો આદેશ આપે છે. અહીં ઉપદેશ ‘તે’થી ‘તું’ પર આવ્યો છે — આ ગીતાનો નિર્ણાયક વળાંક છે, જ્યાં સિદ્ધાંત વ્યક્તિગત આહ્વાન બને છે.

ચાર નિર્દેશો આપ્યા છે. પહેલો છે ‘ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય’ — મનથી સર્વ કર્મો મારામાં અર્પણ કર. અહીં સંન્યાસનો અર્થ કર્મોનો બાહ્ય ત્યાગ નથી, પણ ‘ચેતસા’ — મનથી — તેમનું સમર્પણ. અર્જુન યુદ્ધ કરશે, પણ ‘હું કરું છું’ના ભાવથી નહીં, ‘ભગવાનનું કર્મ ભગવાનને અર્પણ’ના ભાવથી. આ જ આ અધ્યાયના આરંભે ઊઠેલા સંન્યાસ-પ્રશ્નનું અંતિમ સમાધાન છે: સાચો સંન્યાસ અંદરનું સમર્પણ છે.

બીજો છે ‘મત્પરઃ’ — મને જ પરમ લક્ષ્ય માન. જીવનનો અંતિમ ઉદ્દેશ રાજ્ય, યશ કે સુખ નહીં, પણ પરમાત્મા હોય. ત્રીજો છે ‘બુદ્ધિયોગમુપાશ્રિત્ય’ — બુદ્ધિયોગનો આશ્રય લે. બીજા અધ્યાય (2.39–50)માં કહેલો બુદ્ધિયોગ એ સમત્વબુદ્ધિ છે જેમાં સફળતા-નિષ્ફળતામાં મન સમ રહે છે. દસમા અધ્યાય (10.10)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે પ્રેમપૂર્વક ભજનારાઓને હું એ બુદ્ધિયોગ આપું છું જેનાથી તેઓ મને પામે છે.

ચોથો અને સૌનો સાર છે ‘મચ્ચિત્તઃ સતતં ભવ’ — નિરંતર મારામાં ચિત્ત લગાડી રાખ. દરેક કર્મ વચ્ચે, દરેક પરિસ્થિતિમાં, મનનો એક ભાગ સદા ભગવાનમાં લાગેલો રહે — જેમ માતા ઘરનાં બધાં કામ કરતાં પણ બાળકનું ધ્યાન રાખે છે. શંકરાચાર્ય અને રામાનુજાચાર્ય બંને તેને કર્મયોગ અને ભક્તિયોગના સમન્વયનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ માને છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સામાન્ય સિદ્ધાંત કહેવાયો કે ભગવાનનો આશ્રય લેનાર કર્મ કરતાં પણ પરમપદ પામે છે. આ શ્લોક અર્જુનને સીધો આ માર્ગ અપનાવવાનો આદેશ આપે છે. આગળના શ્લોક (18.58)માં ભગવાન આ માર્ગનું ફળ અને તેને ન અપનાવવાનું પરિણામ કહે છે.

જીવન-બોધ

તમારાં સર્વ કામો મનથી ઈશ્વરને અર્પણ કરો — કર્મ છોડવાની નહીં, અર્પણ કરવાની જરૂર છે. સફળતા-નિષ્ફળતામાં સમબુદ્ધિ રાખો. કામ કરતાં પણ મનનો એક ખૂણો સદા ઈશ્વરના સ્મરણમાં લાગેલો રહે.

મુખ્ય શબ્દો

ચેતસા સંન્યાસ: મનથી કર્મોનું ભગવાનને સમર્પણ
મત્પર: ભગવાનને પરમ લક્ષ્ય માનનાર
બુદ્ધિયોગ: સમત્વબુદ્ધિયુક્ત કર્મનો યોગ
મચ્ચિત્ત: જેનું ચિત્ત ભગવાનમાં લાગેલું હોય