શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 59

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadahaṃkāramāśritya na yotsya iti manyase .
mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati ॥

અર્થ

જો અહંકારનો આશ્રય લઈને તું એમ માને છે કે ‘હું યુદ્ધ નહીં કરું’, તો તારો આ નિશ્ચય મિથ્યા છે; કારણ કે તારી પ્રકૃતિ (સ્વભાવ) તને યુદ્ધમાં લગાડી દેશે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે, જો
अहंकारम् – અહંકારનો
आश्रित्य – આશ્રય લઈને
न योत्स्ये – હું યુદ્ધ નહીં કરું
इति – એમ
मन्यसे – માને છે
मिथ्या – મિથ્યા, વ્યર્થ
एषः – આ
व्यवसायः – નિશ્ચય, સંકલ્પ
ते – તારો
प्रकृतिः – પ્રકૃતિ, ક્ષત્રિયસ્વભાવ
त्वाम् – તને
नियोक्ष्यति – (યુદ્ધમાં) લગાડી દેશે

અન્વય

यत् अहंकारम् आश्रित्य ‘न योत्स्ये’ इति मन्यसे, एषः ते व्यवसायः मिथ्या; प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક મનુષ્યના સ્વભાવની શક્તિ વિશે એક ઊંડું મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય કહે છે. અર્જુને બીજા અધ્યાય (2.9)માં સ્પષ્ટ ઘોષણા કરી હતી — ‘ન યોત્સ્યે’ — હું યુદ્ધ નહીં કરું. ભગવાન હવે એ જ શબ્દ ટાંકીને કહે છે કે આ નિશ્ચય ‘મિથ્યા’ છે, પોકળ છે, કારણ કે તે અહંકાર પર ટકેલો છે, સાચા વિવેક પર નહીં.

ભગવાનનો તર્ક છે: ‘પ્રકૃતિસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ’ — તારી પ્રકૃતિ તને યુદ્ધમાં લગાડી જ દેશે. અર્જુનનો સ્વભાવ ક્ષત્રિયનો છે — શૌર્ય, તેજ, અન્યાય સામે પ્રતિકાર (18.43). આ સ્વભાવ જન્મજન્માંતરના સંસ્કારોથી બન્યો છે. એક ક્ષણિક ભાવાવેશમાં લીધેલો નિર્ણય આ ઊંડા સ્વભાવને બદલી શકતો નથી. જ્યારે તે જોશે કે શત્રુઓ તેના ભાઈઓ અને પ્રજા પર અત્યાચાર કરે છે, અથવા કોઈ તેને કાયર કહીને પડકારશે, ત્યારે તેનો ક્ષત્રિયસ્વભાવ તેને શસ્ત્ર ઉપાડવા વિવશ કરશે.

અહીં એક સૂક્ષ્મ વાત છે. અર્જુનનો ‘ન યોત્સ્યે’નો નિર્ણય બહારથી ત્યાગ અને કરુણા જેવો દેખાતો હતો, પણ ભગવાન તેને ‘અહંકાર’ કહે છે. શા માટે? કારણ કે તેમાં એ ભાવ હતો કે ‘હું મારનાર છું, હું મારા સ્વજનોનો નાશ કરીશ, હું પાપનો ભાગી બનીશ’ — આ કર્તાપણાનો અહંકાર જ છે. સાથે, તે ભગવાનના માર્ગદર્શનને બદલે પોતાની મર્યાદિત બુદ્ધિ પર ભરોસો રાખતો હતો.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે પ્રકૃતિ અહીં ક્ષત્રિયસ્વભાવ છે, જે અર્જુનને બળપૂર્વક યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત કરશે. આ શ્લોક શીખવે છે કે પોતાના સ્વભાવ વિરુદ્ધ, માત્ર ભાવાવેશ કે અહંકારમાં લીધેલા નિર્ણયો ટકતા નથી. ડહાપણ એમાં છે કે પોતાના સ્વભાવને ઓળખીને તેને ધર્મની દિશામાં લગાડવો, તેની સાથે લડવું નહીં.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને ચેતવણી આપી કે અહંકારવશ તેમની વાત ન માનવાથી વિનાશ થશે. આ શ્લોક કહે છે કે અહંકાર પર આધારિત ‘યુદ્ધ નહીં કરું’નો નિશ્ચય વ્યર્થ છે. આગળના શ્લોક (18.60)માં આ જ વાત વધુ સ્પષ્ટ થાય છે કે સ્વભાવજન્ય કર્મથી બંધાયેલો અર્જુન વિવશ થઈને પણ તે જ કરશે.

જીવન-બોધ

ભાવાવેશમાં લીધેલા નિર્ણયો, જે તમારા સ્વભાવ અને કર્તવ્ય વિરુદ્ધ હોય, મોટે ભાગે ટકતા નથી. પોતાની પ્રકૃતિ સાથે લડવાને બદલે તેને સાચી દિશામાં લગાડો. ઘણી વાર જે ત્યાગ જેવું દેખાય છે, તે અંદરથી અહંકાર કે ભય હોય છે — તેની પ્રામાણિક તપાસ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

ન યોત્સ્યે: ‘હું યુદ્ધ નહીં કરું’ — અર્જુનનો પૂર્વ નિશ્ચય (2.9)
વ્યવસાય: નિશ્ચય, સંકલ્પ
મિથ્યા: વ્યર્થ, અસત્ય
પ્રકૃતિ: સ્વભાવ, જન્મજાત વૃત્તિ