શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 56

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ .
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam ॥

અર્થ

મારો આશ્રય લેનાર ભક્ત સદા સર્વ કર્મો કરતો હોવા છતાં મારી કૃપાથી શાશ્વત અને અવિનાશી પરમપદને પામે છે.

શબ્દાર્થ

सर्वकर्माणि – સર્વ કર્મોને
अपि – પણ
सदा – સદા
कुर्वाणः – કરતો
मद्व्यपाश्रयः – મારા પર સંપૂર્ણ આશ્રિત
मत्प्रसादात् – મારી કૃપાથી
अवाप्नोति – પામે છે
शाश्वतम् – શાશ્વત, સનાતન
पदम् – પદ, ધામ
अव्ययम् – અવિનાશી

અન્વય

मद्व्यपाश्रयः सदा सर्वकर्माणि अपि कुर्वाणः मत्प्रसादात् शाश्वतम् अव्ययं पदम् अवाप्नोति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકો (18.49–55)માં કહેલો માર્ગ — નૈષ્કર્મ્ય, એકાંત, ધ્યાન, વૈરાગ્ય — અત્યંત ઊંચો અને કઠિન છે. સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊઠે છે: શું માત્ર એ જ લોકો પરમપદ પામી શકે જેઓ સંસાર છોડીને એકાંતમાં ધ્યાન કરે? આ શ્લોકમાં ભગવાન કરુણામય અને સુલભ ઉત્તર આપે છે: ‘સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ’ — સદા સર્વ કર્મો કરતાં પણ, જો તે મારો આશ્રય લે, તો તે પણ પરમપદ પામે છે.

‘મદ્વ્યપાશ્રયઃ’ — આ શબ્દમાં ‘વિ’ અને ‘અપ’ ઉપસર્ગો આશ્રયની પૂર્ણતા બતાવે છે. તેનો અર્થ છે સંપૂર્ણપણે, દરેક રીતે મારા પર આધાર રાખવો — પોતાની યોજનાઓ, પોતાના બળ, પોતાની બુદ્ધિ પર નહીં, પણ ભગવાન પર. શંકરાચાર્ય કહે છે કે આવો ભક્ત પોતાનાં સર્વ કર્મો ભગવાનમાં અર્પણ કરીને માત્ર તેમને જ પોતાનો આશ્રય માને છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે અહીં ‘સર્વકર્માણિ’માં નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય કર્મો પણ આવી જાય છે — બધું ભગવાનની આરાધના રૂપે.

આ શ્લોકનો સૌથી મહત્ત્વનો શબ્દ છે ‘મત્પ્રસાદાત્’ — મારી કૃપાથી. પરમપદની પ્રાપ્તિ અંતે સાધકના પ્રયત્નનું ઇનામ નથી, પણ ભગવાનની કૃપાનું દાન છે. સાધકનું કર્તવ્ય છે આશ્રય લેવો અને પોતાનું કર્મ અર્પણ કરવું; બાકીનું ભગવાનની કૃપા કરે છે. આ અહંકારને પણ મિટાવે છે, કારણ કે સાધક જાણે છે કે તેની સિદ્ધિ તેની નહીં, ભગવાનની દેન છે.

‘શાશ્વતં પદમવ્યયમ્’ — શાશ્વત અને અવિનાશી પદ. આ એ ધામ કે અવસ્થા છે જે ક્યારેય નષ્ટ થતી નથી, જ્યાંથી પાછા ફરવાનું નથી. આમ આ શ્લોક ગૃહસ્થ, કર્મશીલ, સંસારમાં રહેનાર સાધકને પણ આશા અને આશ્વાસન આપે છે કે તેનો માર્ગ પણ પરમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકોમાં ધ્યાનનિષ્ઠ સાધકનો પરમપદ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ કહેવાયો. આ શ્લોક કહે છે કે ભગવાનનો આશ્રય લેનાર કર્મશીલ ભક્ત પણ તેમની કૃપાથી એ જ પદ પામે છે. આગળના શ્લોક (18.57)માં ભગવાન અર્જુનને સીધો આ જ માર્ગ અપનાવવાનો ઉપદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

પરમાત્મા સુધી પહોંચવા સંસાર છોડવો જરૂરી નથી; પોતાનાં સર્વ કર્મો કરતાં તેમનો આશ્રય લેવો પૂરતો છે. પોતાના બળ કરતાં ઈશ્વરની કૃપા પર વધુ ભરોસો રાખો. જે પૂરા મનથી તેમનું શરણ લે છે, તેની યાત્રા તેઓ પોતે પૂરી કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

મદ્વ્યપાશ્રય: સંપૂર્ણપણે ભગવાન પર આશ્રિત
પ્રસાદ: ભગવાનની કૃપા
શાશ્વત પદ: સનાતન ધામ કે પરમ અવસ્થા
અવ્યય: અવિનાશી