શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 58

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi .
atha cettvamahaṃkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi ॥

અર્થ

મારામાં ચિત્ત લગાડીને તું મારી કૃપાથી સર્વ મુશ્કેલીઓને પાર કરી જઈશ; પરંતુ જો અહંકારને કારણે તું મારી વાત નહીં સાંભળે, તો નષ્ટ થઈ જઈશ.

શબ્દાર્થ

मच्चित्तः – મારામાં ચિત્ત લગાડનાર (થઈને)
सर्वदुर्गाणि – સર્વ મુશ્કેલીઓ, સંકટોને
मत्प्रसादात् – મારી કૃપાથી
तरिष्यसि – પાર કરી જઈશ
अथ – પરંતુ
चेत् – જો
त्वम् – તું
अहंकारात् – અહંકારને કારણે
न श्रोष्यसि – નહીં સાંભળે
विनङ्क्ष्यसि – નષ્ટ થઈ જઈશ

અન્વય

मच्चित्तः (त्वं) मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि; अथ चेत् त्वम् अहंकारात् न श्रोष्यसि, (तर्हि) विनङ्क्ष्यसि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન બંને માર્ગોનું પરિણામ સ્પષ્ટપણે અર્જુન સામે મૂકે છે — એક પ્રેમાળ આશ્વાસન અને એક ગંભીર ચેતવણી. પહેલો માર્ગ: ‘મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્તરિષ્યસિ’ — જો તું મારામાં ચિત્ત લગાડીશ, તો મારી કૃપાથી સર્વ ‘દુર્ગ’ પાર કરી જઈશ. ‘દુર્ગ’નો અર્થ છે જેને પાર કરવું કઠિન હોય — જેમ કિલ્લો, દુર્ગમ માર્ગ કે સંકટ. અહીં તેનો અર્થ છે જીવન અને સંસારની બધી મુશ્કેલીઓ — યુદ્ધનું સંકટ, પાપનો ભય, જન્મ-મૃત્યુનું ચક્ર.

ધ્યાન આપો કે અહીં પણ ‘મત્પ્રસાદાત્’ — મારી કૃપાથી — શબ્દ આવ્યો છે. અર્જુને પોતાના બળે બધું પાર કરવાની જરૂર નથી. તેનું કામ છે મન ભગવાનમાં લગાડવું; પાર ઉતારવાનું કામ ભગવાનની કૃપા કરશે. આ ગીતાનું એક મૂળ આશ્વાસન છે.

બીજો માર્ગ: ‘અથ ચેત્ત્વમહંકારાન્ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ’ — પરંતુ જો અહંકારને કારણે તું નહીં સાંભળે, તો નષ્ટ થઈ જઈશ. અહીં ‘અહંકારાત્’ શબ્દ અત્યંત મહત્ત્વનો છે. ભગવાન બતાવે છે કે ઉપદેશ ન માનવાનું મૂળ કારણ અહંકાર છે — ‘હું વધુ જાણું છું, હું મારો નિર્ણય જાતે કરીશ.’ અર્જુને પહેલા અધ્યાયમાં પોતાના તર્કોથી યુદ્ધ ન કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો; ભગવાન કહે છે કે જો તે પોતાના અહંકારજન્ય તર્કો પર જ અડગ રહેશે, તો તેનો આધ્યાત્મિક અને લૌકિક બંને રીતે વિનાશ થશે.

‘વિનઙ્ક્ષ્યસિ’ — નષ્ટ થઈ જઈશ — તેનો અર્થ માત્ર શારીરિક મૃત્યુ નહીં, પણ પોતાના સ્વધર્મથી ચ્યુત થવું, અપયશ અને આત્મિક પતન પણ છે. બીજા અધ્યાય (2.33–36)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે ધર્મયુદ્ધ ન કરવાથી તે પોતાનો ધર્મ અને કીર્તિ ગુમાવી પાપનો ભાગી થશે. આ ચેતવણી કઠોર લાગે, પણ તે પ્રેમથી અપાઈ છે — જેમ માતા-પિતા બાળકને આગથી દૂર રહેવાની કડક ચેતવણી આપે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને અર્જુનને મનથી સર્વ કર્મો અર્પણ કરી નિરંતર તેમનામાં ચિત્ત લગાડવાનો આદેશ આપ્યો. આ શ્લોક તે માર્ગનું ફળ અને તેને ન અપનાવવાનું પરિણામ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.59)માં ભગવાન કહે છે કે અહંકારવશ યુદ્ધ ન કરવાનો નિર્ણય વ્યર્થ છે, કારણ કે પ્રકૃતિ તેને યુદ્ધમાં લગાડી જ દેશે.

જીવન-બોધ

જ્યારે મન ઈશ્વર સાથે જોડાયેલું હોય, ત્યારે મોટામાં મોટી મુશ્કેલી પણ પાર થાય છે. સાચી સલાહને માત્ર એટલા માટે ન ઠુકરાવો કે તે તમારા અહંકારને ખૂંચે છે. અહંકાર સાંભળવાની ક્ષમતાને બંધ કરે છે, અને એ જ પતનની શરૂઆત છે.

મુખ્ય શબ્દો

દુર્ગ: દુર્ગમ મુશ્કેલીઓ અને સંકટો
મત્પ્રસાદ: ભગવાનની કૃપા
અહંકાર: ‘હું વધુ જાણું છું’નું અભિમાન
વિનાશ: સ્વધર્મ, કીર્તિ અને આત્મિક ઉન્નતિથી પતન