શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 55

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ .
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram ॥

અર્થ

તે પરા ભક્તિ દ્વારા તે મને તત્ત્વથી જાણે છે કે હું જેટલો છું અને જે છું; પછી મને તત્ત્વથી જાણીને તે તરત જ મારામાં પ્રવેશે છે.

શબ્દાર્થ

भक्त्या – ભક્તિ દ્વારા
माम् – મને
अभिजानाति – સારી રીતે જાણે છે
यावान् – જેટલો (જે વિસ્તારવાળો)
यः – જે (જે સ્વરૂપવાળો)
च – અને
अस्मि – હું છું
तत्त्वतः – તત્ત્વથી, યથાર્થ રીતે
ततः – ત્યારે, તેનાથી
माम् – મને
तत्त्वतः – તત્ત્વથી
ज्ञात्वा – જાણીને
विशते – પ્રવેશે છે
तदनन्तरम् – તે પછી તરત

અન્વય

भक्त्या (सः) माम्, यावान् यः च अस्मि (इति) तत्त्वतः अभिजानाति; ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा तदनन्तरं (माम्) विशते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આધ્યાત્મિક યાત્રાનું શિખર છે. પાછલા શ્લોકમાં બ્રહ્મભૂત સાધકને પરા ભક્તિ પ્રાપ્ત થઈ; હવે કહેવાય છે કે તે ભક્તિનું ફળ શું છે. ‘ભક્ત્યા મામભિજાનાતિ’ — ભક્તિથી તે મને જાણે છે. અહીં ભક્તિ જ્ઞાનનું સાધન બને છે. પ્રેમ જ એ દૃષ્ટિ છે જેનાથી પરમાત્માને તેમના સાચા રૂપમાં જોઈ શકાય. અગિયારમા અધ્યાય (11.54)માં પણ ભગવાને કહ્યું હતું કે માત્ર અનન્ય ભક્તિથી જ મને તત્ત્વથી જાણી, જોઈ અને મારામાં પ્રવેશી શકાય.

‘યાવાન્યશ્ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ’ — હું જેટલો છું અને જે છું. ‘યાવાન્’ ભગવાનના વિસ્તારને દર્શાવે છે — તેમની અનંતતા, તેમની વિભૂતિઓ, તેમનું સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ. ‘યઃ’ તેમના સ્વરૂપને દર્શાવે છે — તેઓ કોણ છે, તેમનો સાચો સ્વભાવ શો છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ‘યાવાન્’ ઉપાધિઓને કારણે ભગવાનનાં વિવિધ રૂપોનો અને ‘યઃ’ ઉપાધિરહિત શુદ્ધ સ્વરૂપનો દ્યોતક છે — તે અદ્વિતીય, ચૈતન્યમાત્ર, અજન્મા, અજર, અમર પરબ્રહ્મ. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ‘યઃ’ ભગવાનના સ્વરૂપ, સ્વભાવ અને કલ્યાણગુણોને, અને ‘યાવાન્’ તેમની વિભૂતિઓ અને ઐશ્વર્યને દર્શાવે છે.

‘તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્’ — પછી મને તત્ત્વથી જાણીને તે તરત મારામાં પ્રવેશે છે. ‘વિશતે’ — પ્રવેશે છે — આ શબ્દની વ્યાખ્યામાં આચાર્યોનો ભેદ સ્પષ્ટ દેખાય છે. શંકરાચાર્ય મુજબ જાણવું અને પ્રવેશવું બે જુદી ક્રિયાઓ નથી; જાણવું એ જ પ્રવેશ છે — જેમ સ્વપ્નમાંથી જાગવું એ જ જાગૃત થવું છે. જ્ઞાનના ઉદય સાથે જ જીવ અને બ્રહ્મનો ભ્રામક ભેદ મટી જાય છે અને સાધક પોતાના બ્રહ્મસ્વરૂપમાં સ્થિત થાય છે. ‘તદનન્તરમ્’નો અર્થ છે ‘કોઈ અંતર વિના’.

રામાનુજાચાર્ય મુજબ ‘પ્રવેશ’નો અર્થ છે ભગવાનને પામવું અને તેમના દિવ્ય સાંનિધ્યમાં તેમના અનંત આનંદનો અનુભવ કરવો, જ્યારે જીવનું પોતાનું પૃથક્ અસ્તિત્વ સેવક રૂપે રહે છે — જેમ પક્ષી વૃક્ષમાં પ્રવેશે છે, વૃક્ષ બની જતું નથી. મધ્વાચાર્ય પણ જીવ અને ઈશ્વરનો ભેદ મોક્ષમાં પણ સ્થાયી માને છે; તેમના મુજબ મુક્ત જીવ ભગવાનના ધામમાં તેમની ઉપાસનાનો આનંદ માણે છે.

આ ભેદો છતાં સૌ આચાર્યો સંમત છે કે આ પરમ લક્ષ્ય છે, જ્યાંથી પાછા ફરવાનું નથી (8.21, 15.6). એ પણ ધ્યાન આપવા જેવું છે કે આ યાત્રા 18.45ના ‘સ્વકર્મ’થી શરૂ થઈ હતી. સ્વકર્મથી ચિત્તશુદ્ધિ, ચિત્તશુદ્ધિથી નૈષ્કર્મ્ય, નૈષ્કર્મ્યથી બ્રહ્મભાવ, બ્રહ્મભાવથી પરા ભક્તિ, અને પરા ભક્તિથી પરમાત્મામાં પ્રવેશ — આ ગીતાનો સંપૂર્ણ માર્ગનકશો છે, જેમાં કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિ એક સુંદર ક્રમમાં ગૂંથાયેલાં છે.

વ્યાવહારિક દૃષ્ટિએ આ શ્લોક કહે છે કે પરમાત્માને માત્ર બુદ્ધિથી જાણી શકાતા નથી; તેમને જાણવા પ્રેમ જોઈએ. જેમ કોઈ વ્યક્તિને ખરેખર જાણવા તેની સાથે પ્રેમનો સંબંધ જોઈએ, તેમ ઈશ્વરને જાણવા ભક્તિ જોઈએ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં બ્રહ્મભૂત સાધકને પરા ભક્તિની પ્રાપ્તિ કહેવાઈ. આ શ્લોક કહે છે કે તે ભક્તિથી તે ભગવાનને તત્ત્વથી જાણીને તેમનામાં પ્રવેશે છે. આગળના શ્લોક (18.56)માં ભગવાન કહે છે કે તેમનો આશ્રય લેનાર ભક્ત સર્વ કર્મો કરતાં પણ તેમની કૃપાથી શાશ્વત પદ પામે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરને માત્ર તર્કથી નહીં, પ્રેમથી જાણી શકાય છે. જેમ જેમ ભક્તિ ઊંડી થાય છે, તેમ તેમ જ્ઞાન પણ સ્પષ્ટ થાય છે. જીવનની યાત્રા કર્તવ્યથી શરૂ થઈ પ્રેમમાં પૂર્ણ થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

તત્ત્વતઃ જ્ઞાન: પરમાત્માનું યથાર્થ, અનુભવજન્ય જ્ઞાન
યાવાન્: ભગવાનનો વિસ્તાર અને ઐશ્વર્ય
યઃ: ભગવાનનું સાચું સ્વરૂપ
વિશતે: પ્રવેશે છે — એકત્વ કે દિવ્ય સાંનિધ્ય
તદનન્તરમ્: તે પછી તરત, કોઈ અંતર વિના