શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 54

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati .
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām ॥

અર્થ

બ્રહ્મભૂત (બ્રહ્મમાં સ્થિત) અને પ્રસન્ન ચિત્તવાળો પુરુષ ન શોક કરે છે, ન કંઈ ઇચ્છે છે; સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવવાળો તે મારી પરા ભક્તિને પામે છે.

શબ્દાર્થ

ब्रह्मभूतः – બ્રહ્મરૂપ થયેલો, બ્રહ્મમાં સ્થિત
प्रसन्नात्मा – પ્રસન્ન, નિર્મળ ચિત્તવાળો
न शोचति – શોક કરતો નથી
न काङ्क्षति – કામના કરતો નથી
समः – સમભાવવાળો
सर्वेषु – સર્વ
भूतेषु – પ્રાણીઓમાં
मद्भक्तिम् – મારી ભક્તિને
लभते – પામે છે
पराम् – પરા, સર્વોચ્ચ

અન્વય

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति; सर्वेषु भूतेषु समः (सः) मद्भक्तिं परां लभते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના સૌથી ગહન અને મહત્ત્વના શ્લોકોમાંનો એક છે, કારણ કે તે જ્ઞાન અને ભક્તિના સંબંધ પર નિર્ણાયક પ્રકાશ પાડે છે. પાછલા શ્લોકમાં સાધક બ્રહ્મભાવ માટે યોગ્ય બન્યો; હવે તે ‘બ્રહ્મભૂત’ થયો છે — બ્રહ્મમાં સંપૂર્ણપણે સ્થિત. તેની અવસ્થાનાં ચાર લક્ષણો કહ્યાં છે.

પહેલું છે ‘પ્રસન્નાત્મા’ — તેનું ચિત્ત નિર્મળ અને પ્રસન્ન છે, જેમ શરદ ઋતુનું સ્વચ્છ જળ. બીજું અને ત્રીજું છે ‘ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ’ — તે ન કોઈ ગુમાવેલી વસ્તુ માટે શોક કરે છે, ન કોઈ અપ્રાપ્ત વસ્તુની કામના કરે છે. શોક ભૂતકાળ સાથે બંધાયેલો છે અને કામના ભવિષ્ય સાથે; જે આ બંનેથી મુક્ત છે, તે વર્તમાનની પૂર્ણતામાં સ્થિત છે. બારમા અધ્યાય (12.17)માં પણ ભક્તનું આ જ લક્ષણ કહેવાયું હતું. ચોથું છે ‘સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ’ — તે સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ રાખે છે, કારણ કે તે સૌમાં એક જ બ્રહ્મ જુએ છે (18.20).

હવે આવે છે આ શ્લોકનું સૌથી મહત્ત્વનું વાક્ય: ‘મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્’ — તે મારી પરા ભક્તિ પામે છે. આ આશ્ચર્યજનક વાત છે. સામાન્ય રીતે મનાય છે કે બ્રહ્મજ્ઞાન અંતિમ લક્ષ્ય છે; પણ ભગવાન કહે છે કે બ્રહ્મભૂત થયા પછી પણ કંઈક પામવાનું બાકી છે — પરા ભક્તિ. તેનો અર્થ એ કે ભક્તિ જ્ઞાનથી નીચેનું સાધન નથી, પણ જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા છે.

આ ‘પરા ભક્તિ’ની વ્યાખ્યામાં આચાર્યોના દૃષ્ટિકોણ જુદા છે, અને આ ભેદ મહત્ત્વનો છે. શંકરાચાર્ય મુજબ પરા ભક્તિ એ જ જ્ઞાનની ચોથી અને સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે — સાતમા અધ્યાય (7.16–17)માં કહેલા ચાર પ્રકારના ભક્તોમાં ‘જ્ઞાની’ ભક્તની ભક્તિ. તેમના મતે પરા ભક્તિ અને પરમ જ્ઞાન ખરેખર એક જ છે — એ જ્ઞાનનિષ્ઠા જેમાં પરમાત્માનો અપરોક્ષ અનુભવ થાય છે. રામાનુજાચાર્ય મુજબ બ્રહ્મભૂતનો અર્થ છે જીવાત્માના શુદ્ધ સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર; તે પછી સાધકને પરમાત્મા પ્રત્યે એ પ્રેમમયી, અવિચ્છિન્ન સ્મૃતિરૂપ ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે જે પોતે પરમ આનંદરૂપ છે અને મોક્ષનું સાક્ષાત્ સાધન છે. મધ્વાચાર્ય કહે છે કે જીવ ક્યારેય બ્રહ્મ બનતો નથી; ‘બ્રહ્મભૂત’નો અર્થ છે બ્રહ્મ પ્રત્યે અભિમુખ, નિર્મળ અવસ્થા, જેમાં પરા ભક્તિ ખીલે છે; અને ભક્તિ મોક્ષમાં પણ રહે છે.

ત્રણે મતોમાં એક વાત સમાન છે: બ્રહ્મમાં સ્થિત થવું અને પરમાત્માનો પ્રેમ — આ વિરોધી નથી. જેટલો અહંકાર મટે છે, તેટલો પ્રેમ ખીલે છે. જ્ઞાન અહંકારને હટાવે છે, અને અહંકાર હટ્યા પછી જે બચે છે, તે શુદ્ધ પ્રેમ છે. નારદ ભક્તિસૂત્ર પણ પરા ભક્તિને પરમ પ્રેમરૂપા અને અમૃતસ્વરૂપા કહે છે.

વ્યાવહારિક જીવન માટે આ શ્લોક બતાવે છે કે સાચી આધ્યાત્મિકતા શુષ્ક નથી હોતી. જે વ્યક્તિ ખરેખર આત્મજ્ઞાન તરફ આગળ વધે છે, તે વધુ પ્રસન્ન, વધુ શાંત, વધુ કરુણામય અને વધુ પ્રેમાળ બને છે — કઠોર અને ઉદાસીન નહીં.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાધક બ્રહ્મભાવ માટે યોગ્ય બન્યો. આ શ્લોક બ્રહ્મભૂત અવસ્થા અને તે પછી પ્રાપ્ત થતી પરા ભક્તિનું વર્ણન કરે છે. આગળના શ્લોક (18.55)માં કહેવાયું છે કે આ ભક્તિથી તે ભગવાનને તત્ત્વથી જાણીને તેમનામાં પ્રવેશે છે.

જીવન-બોધ

જે વીતી ગયું તેનો શોક અને જે મળ્યું નથી તેની લાલસા — આ બંનેથી મુક્ત થઈ વર્તમાનમાં પ્રસન્ન રહેતાં શીખો. સૌ પ્રત્યે સમભાવ અને કરુણા જ આધ્યાત્મિક પ્રગતિનું પ્રમાણ છે. જ્ઞાનનું અંતિમ ફળ શુષ્કતા નહીં, પણ ઊંડો પ્રેમ છે.

મુખ્ય શબ્દો

બ્રહ્મભૂત: બ્રહ્મમાં સ્થિત, બ્રહ્મરૂપ થયેલો
પ્રસન્નાત્મા: નિર્મળ અને પ્રસન્ન ચિત્તવાળો
પરા ભક્તિ: સર્વોચ્ચ ભક્તિ — જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા કે પરમ પ્રેમ
સમત્વ: સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન દૃષ્ટિ
ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ: ન શોક, ન કામના — ભૂત અને ભવિષ્યથી મુક્તિ