ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 53

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham .
vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate ॥

અર્થ

અહંકાર, બળ (દુરાગ્રહ), દર્પ (અભિમાન), કામ, ક્રોધ અને પરિગ્રહ (સંગ્રહ)નો ત્યાગ કરીને, મમતાથી રહિત અને શાંત થયેલો પુરુષ બ્રહ્મભાવ પામવા યોગ્ય બને છે.

શબ્દાર્થ

  • अहंकारम् – અહંકારને (દેહને ‘હું’ માનવો)
  • बलम् – બળને — કામના અને આસક્તિયુક્ત દુરાગ્રહી શક્તિ
  • दर्पम् – દર્પ, અભિમાનને
  • कामम् – કામનાને
  • क्रोधम् – ક્રોધને
  • परिग्रहम् – પરિગ્રહ, બિનજરૂરી સંગ્રહને
  • विमुच्य – છોડીને
  • निर्ममः – મમતાથી રહિત
  • शान्तः – શાંત
  • ब्रह्मभूयाय – બ્રહ્મભાવ માટે
  • कल्पते – યોગ્ય બને છે

અન્વય

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहं विमुच्य निर्ममः शान्तः (सः) ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક 18.51થી શરૂ થયેલું વાક્ય પૂરું કરે છે. પાછલા બે શ્લોકોમાં સાધકે શું અપનાવવાનું છે તે કહ્યું; આ શ્લોકમાં કહે છે કે તેણે શું છોડવાનું છે. છ આંતરિક શત્રુઓ છોડવાની વાત કહી છે.

‘અહંકાર’ — દેહ, મન, બુદ્ધિને જ ‘હું’ માનવું, અને પોતાને મોટો સમજવો. ‘બળ’ — શંકરાચાર્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં બળનો અર્થ શારીરિક શક્તિ નથી, કારણ કે તે તો સ્વાભાવિક છે; બળનો અર્થ છે કામના અને આસક્તિયુક્ત એ દુરાગ્રહ, જે બીજાઓ પર પોતાની ઇચ્છા થોપે છે. ‘દર્પ’ — અભિમાન, જે હર્ષ પછી આવે છે અને ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરાવે છે.

‘કામ’ — ઇચ્છાઓ અને લાલસાઓ. ‘ક્રોધ’ — જે ઇચ્છા પૂરી ન થતાં ઊઠે છે. ‘પરિગ્રહ’ — જરૂર કરતાં વધુ વસ્તુઓનો સંગ્રહ અને તેમના પર માલિકીભાવ. શંકરાચાર્ય કહે છે કે અહીં બાહ્ય સંગ્રહ સાથે આંતરિક આસક્તિનો પણ ત્યાગ અભિપ્રેત છે, ત્યાં સુધી કે શરીરનિર્વાહનાં સાધનોમાં પણ મમતા ન રહે.

આ છ છોડ્યા પછી સાધક ‘નિર્મમ’ — મમતાથી રહિત — અને ‘શાંત’ બને છે. ‘હું’ અને ‘મારું’ — આ બંને બંધનનાં મૂળ છે; અહંકાર ‘હું’ છે અને મમતા ‘મારું’. જ્યારે આ બંને છૂટે છે, ત્યારે મનમાં સ્વાભાવિક શાંતિ ઊતરી આવે છે, જેમ પવન થંભતાં સરોવર સ્થિર થાય છે.

ત્યારે તે ‘બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે’ — બ્રહ્મભાવ માટે યોગ્ય બને છે. ‘કલ્પતે’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે: તે યોગ્ય બને છે, સમર્થ બને છે. શંકરાચાર્ય મુજબ તેનો અર્થ બ્રહ્મ સાથે એકત્વ માટે તૈયાર થવું છે. રામાનુજાચાર્ય મુજબ તેનો અર્થ પોતાના શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપનો અનુભવ કરવા યોગ્ય બનવું છે, જે બ્રહ્મ સમાન શુદ્ધ અને આનંદમય છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક 18.51–52ના વાક્યને પૂરું કરે છે અને કહે છે કે સાધકે કયા છ આંતરિક દોષો છોડવાના છે. આગળના શ્લોક (18.54)માં બ્રહ્મભૂત અવસ્થા અને તે પછી પ્રાપ્ત થતી પરા ભક્તિનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

અહંકાર, દુરાગ્રહ, અભિમાન, કામના, ક્રોધ અને બિનજરૂરી સંગ્રહ — આ છને ઓળખો અને ધીમે ધીમે છોડવાનો પ્રયત્ન કરો. ‘હું’ અને ‘મારું’નો ભાવ જેટલો ઘટે છે, તેટલી શાંતિ વધે છે. જીવનને સરળ બનાવવું એ આંતરિક મુક્તિનું દ્વાર છે.

મુખ્ય શબ્દો

અહંકાર
દેહ-મનને ‘હું’ માનવું
બળ (અહીં)
કામનાયુક્ત દુરાગ્રહ
દર્પ
અભિમાન
પરિગ્રહ
બિનજરૂરી સંગ્રહ અને તેના પર મમતા
નિર્મમ
‘મારું’ના ભાવથી રહિત
બ્રહ્મભૂય
બ્રહ્મભાવ, બ્રહ્મ સાથે એકત્વ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક